Op de architectuurbiënnale van Venetië is kleinschalige en inspirerende architectuur dit jaar belangrijker dan stadsvernieuwing in megasteden als Shanghai of Londen. Kleur staat vol in de schijnwerpers. Volgens de samensteller van het belangrijkste architectuuroverzicht ter wereld, de Ghanees-Engelse architect Lesley Lokko (59), beginnen de oplossingen voor onze problemen bij de verbeeldingskracht van individuele makers. ‘Het is onmogelijk om een betere wereld te bouwen als je die niet eerst kunt verbeelden.’
Lokko kiest voor het perspectief van de Afrikaanse ontwerper. Op deze biënnale zoek je vergeefs naar de grote westerse en Aziatische architectenbureaus die normaal gesproken domineren. The Laboratory of the Future is de titel van de tentoonstelling, maar small and black architecture matters zou ook een prima samenvatting zijn. Van de 89 deelnemers is 50 procent Afrikaans – of afkomstig uit de Afrikaanse diaspora. De gemiddelde leeftijd is 43 (de jongste exposant is 24) en 70 procent van het werk komt van solistisch opererende architecten of kleine ontwerpbureaus. Lokko somt de data zelf nadrukkelijk op in haar statement over de tentoonstelling, die zaterdag is geopend voor publiek.
Deze statistiek van de architectuurbiënnale – de eerste waar een Afrikaanse vrouw aan het roer staat – vormt volgens Lokko het ‘seismologisch bewijs’ dat er een aardverschuiving gaande is in de architectuur. Geen Zaha Hadid Architects, Daniel Liebeskind of Rem Koolhaas in Venetië. Het is de biënnale van lokale architectuur, van sprankelende kleine collectieven. En vooral van diversiteit. Zowel zichtbaar in het werk als in het bezoek. Een bont kosmopolitisch gezelschap kleurde de twee grote biënnalelocaties op de vipdagen voorafgaand aan de publieksopening.
Een van die locaties is de Arsenale, een oude loods op een werf uit de tijd dat het Westen scheepsladingen grondstoffen roofde uit de landen die nu aan zet zijn. Littekenweefsel van die plundering is in de Arsenale in een hoge wand verwerkt, samengesteld uit mijnbouwafval uit Congo. Het is een golvend mozaïek van restgesteente, ooit uitgehakt op last van de Belgen die het mineraalrijke land als wingewest beschouwden. Debris of history, Matters of Memory is een monument van de Belgisch-Congolese kunstenaar Sammy Baloji en Paraguayaanse Gloria Cabral voor alle door het kolonialisme verminkte landen.
Ondanks het gewicht van dat onrecht is dit geen zware biënnale. De rijkdom van de verschillende stemmen staat voorop. Een verscheidenheid die zich uit in andere kleuren, andere vormen en vooral in andere bouwmaterialen en verhalen dan die gebruikelijk zijn in Venetië. Het is ook een tentoonstelling waar je overal de lol voelt van het bouwen en maken. Dat is niet alleen te merken in de Arsenale, waar de selectie van curator Lokko domineert. Je komt het plezier ook tegen op de tweede locatie, de Giardini, waar tientallen (meest westerse) landen hun eigen paviljoen inrichtten. Grootste hit is dit jaar het paviljoen van Engeland, dat ‘de ongelooflijke grote, alledaagse diversiteit’ van het land probeert te vangen. Dat is gelukt, met een video en sculpturen van Mac Collins en Sandra Paulson en een driedimensionaal textielwerk Bone Temple van architect Yussef Agbo-Ola. Een paviljoen met beeldend werk dat ook op de kunstbiënnale in Venetië had kunnen staan.
Al deze makers zijn voor curator Lokko agents of change, de informele ondertitel van deze tentoonstelling. Het biënnaleverhaal van architectuur was altijd incompleet, zegt Lokko: eenzijdig gericht op de architectuur uit landen met grote budgetten en macht. Haar selectie moet het verhaal doen kantelen. ‘Things fall apart; the center cannot hold’, citeert Lokko de Ierse dichter Yeats. Toch vertoont dit laboratorium van de toekomst ook hiaten. Het puur architectonische is in deze tentoonstelling meer op afstand dan in vorige edities.
Lokko beloofde dat haar selectie ook over ecologische duurzaamheid zou gaan. En er zijn zeker mooie traditionele en kleinschalige architectuurprojecten te zien die veel duurzamer blijken te zijn dan de westerse manier van bouwen. Die zijn inspirerend en leerzaam, maar bieden niet per se een oplossing voor grote stedelijke gebieden waar de processen veel complexer zijn.
Sociaal duurzaam is Lokko’s visie wel, en als kijkfeest is de biënnale een inspirerende caleidoscoop van ideeën. Het doet recht aan Lokko’s stelling dat verandering begint bij verbeeldingskracht. Die verbeelding staat in contrast met de klassiekere architectuurtentoonstellingen, die behoorlijk theoretisch kunnen zijn, met een forse dosis researchprojecten en ‘mapping’, analyses uitgeprint in complexe schema’s op de muur.
Zo’n ‘klassiek’ researchproject komt dit jaar van het ontwerpbureau Killing Architects. Een ijzersterk werk dat je onthutst de videoruimte laat verlaten. Het architectonische onderzoek naar geheime Chinese interneringskampen is een van de weinige bijdragen met een Nederlands tintje: een wandvullende tekening van kunstenaar Jan Rothuizen. De in Rotterdam gevestigde Britse architect Alison Killing analyseert op minutieuze wijze satellietfoto’s van complexen van barakken. Aan de hand van de architectuur en infrastructuur kan ze vaststellen of het om een interneringskamp gaat. Zo ontdekt ze honderden kampen die volgens het regime niet bestaan. De schaal van waarop China onwelgevallige mensen wegstopt, is huiveringwekkend.
Heel vertrouwd op deze biënnale is de enorme hoeveelheid werk die verspreid over de stad bij elkaar is gebracht. In dat opzicht is in Venetië niets veranderd. Compleetheid nastreven is als bezoeker niet raadzaam. Dompel je onder in de meerstemmigheid van Lokko’s selectie. Zoals de bekende Engelse architect Norman Foster vorige week tijdens zijn bezoek aan Venetië zei: ‘Misschien is het goed om architectuur niet alleen aan architecten over te laten.’
The Laboratory of the Future, Architectuur Biënnale Venetië, t/m 26/11.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden