Dat blijkt uit een nieuwe analyse, onder Nederlandse leiding, in vakblad Nature Sustainability. Onder meer op de Nederlandse Antillen zal het eind deze eeuw bijna niet meer uit te houden zijn, zo blijkt uit de nieuwe studie van onder andere de Wageningse ecoloog Marten Scheffer. Haast overal op de eilanden is de gemiddelde jaartemperatuur tegen die tijd hoger dan 29 graden, een temperatuur waarbij historisch gezien maar weinig mensengemeenschappen zich staande houden.
Zet de menselijke bevolking af tegen de gemiddelde jaartemperatuur, en verrassend genoeg blijken de meeste mensen te wonen bij zo’n 13 graden én bij zo’n 27 graden, legde Scheffer enkele jaren geleden al bloot. Kennelijk is dat de temperatuur waarbij maatschappijen het beste draaien: rond de 20 graden lijkt te droog, rond de 27 graden is het in gebieden met moessonregens. ‘Verrassend, want zo’n patroon verwacht je eigenlijk niet in de moderne tijd, waarin we ons technologisch hebben ontwikkeld’, zegt Scheffer. ‘Waarschijnlijk heeft dit met iets fundamenteels te maken.’
Veel warmer of kouder, en landbouwgewassen groeien minder goed, de bodem verdroogt, vee krijgt het moeilijk, en mensen krijgen de neiging om weg te trekken naar betere streken, neemt Scheffer aan. Maar de opwarming van de aarde verdrijft steeds meer mensen van hun van hun plek – een lot, dat nu al zo’n 600 miljoen mensen treft, becijfert hij samen met collega’s uit onder meer Groot-Brittannië en China.
Trek die trend door en eind deze eeuw woont al snel een op de drie wereldbewoners op een plek die niet meer optimaal is. Dat is bij een opwarming van 2,7 graden – nu zitten we op 1,2 graden. Zelfs als het lukt om de temperatuur onder de internationaal afgesproken 2 graden te houden, zal 10 procent van de wereldbevolking moeten zien te overleven bij 29 graden of warmer. ‘Als je ervan uitgaat dat iedereen in Congo een airco neemt en niet meer naar buiten hoeft, kan dat prima’, schampert Scheffer. Hij wil maar zeggen: ‘Niet overal zijn mogelijkheden voor aanpassing.’
In onder meer Scandinavië, Midden-Europa en Noord-Amerika – én in Nederland – worden de leefomstandigheden intussen juist gunstiger. ‘Het is niet zo dat de planeet onbewoonbaar wordt’, benadrukt Scheffer. ‘De menselijke ideale leefomgeving verschuift. Dit gebeurt ook bij andere soorten, zoals vogels of planten. En we zien het ook aan hoe de mens wegtrekt bij ijstijden.’
Niet te somber, reageert publicist Ralf Bodelier, die recent een boek schreef over de demografische toekomst van de mens. ‘Ook ik vind dat we moeten proberen om de CO2-uitstoot fors terug te dringen. Maar een onderzoek als dit jaagt ons meer angst aan dan waarschijnlijk nodig is’, vindt hij na inzage in de onderzoeksresultaten. ‘Het onderzoek lijkt ervan uit te gaan dat we ons niet kunnen aanpassen. Maar er wonen ook mensen rond de evenaar en de poolcirkel. We hebben niet voor niets kleding, vuur, isolatiemateriaal, centrale verwarming en airconditioners uitgevonden.’
Plus dat een graadje meer of minder echt niet het verschil zal maken, verwacht Bodelier. ‘Uit geluksonderzoek blijkt dat mensen in de koude Amerikaanse staat Minnesota, met een gemiddelde temperatuur van 5,4 graden, ongeveer net zo gelukkig zijn als in een verder vergelijkbare staat als New Jersey, met 13,3 graden Celsius.’
Maar Scheffer wijst onder meer op onderzoek waaruit blijkt dat de economie in 166 onderzochte landen op zijn best draait in precies de jaren waarin de gemiddelde jaartemperatuur rond de ideale waarde van 13 of 27 graden lag. ‘In leven kunnen blijven is iets anders dan floreren’, zegt hij. ‘Er wonen ook mensen in het internationaal ruimtestation. Maar als je naar de grote bulk van de mensheid kijkt, zijn de mogelijkheden beperkter.’
Twee jaar geleden publiceerde Scheffers’ groep al ruwe uitkomsten van het onderzoek. Maar de nieuwe studie is veel gedetailleerder: zo zullen bij 2,7 graad opwarming Mali, Burkina Faso, Qatar en de Verenigde Arabische Emiraten nagenoeg in hun geheel boven de kritische grens van 29 graden gemiddeld komen. In India, Nigeria, Pakistan en Indonesië komen grote delen van de bevolking in de problemen.
Een nog altijd onderschatte kostenpost van de opwarming, vindt Scheffer dat. ‘We hebben het altijd over de kosten van een ton CO2, maar belangrijker is misschien de kosten van de invloed op mensen. Nu al noodzaakt de uitstoot van één Amerikaan gedurende zijn leven haast één persoon op het zuidelijk halfrond tot verhuizing’, becijferde hij.
Dat werpt vragen op over onder meer de compensatie van klimaatschade voor armere landen, en hoeveel aanspraak economische vluchtelingen uit het zuiden kunnen maken op onderdak in het rijke westen, denkt Scheffer. ‘Als je het op deze manier bekijkt, kun je allerlei rechtvaardigheidsvragen op een andere manier gaan stellen. We zullen waarschijnlijk mensen moeten herhuisvesten.’
- Elke 0,1 graad opwarming zal ongeveer 140 miljoen mensen extra in aanraking brengen met een gemiddelde jaartemperatuur van boven de kritieke grens van 29 graden: een groep zo groot als alle inwoners van Rusland.
- In de jaren zestig leefden zo’n 10 miljoen mensen op plekken met een gemiddelde jaartemperatuur van 29 graden. Inmiddels zijn dat er, door bevolkingsgroei én klimaatverandering, 60 miljoen – zoveel als alle Italianen.
- Bij een wereldwijde opwarming van 2,7 graden gemiddeld zullen eind deze eeuw ongeveer 2 miljard mensen worden blootgesteld aan extreme hitte. Bij 1,5 graad opwarming zijn dat ‘maar’ 450 miljoen mensen, 5 procent van de dan verwachte mensheid.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden