Autocratische systemen gelden als zeer stabiel. Tot ze instorten, omvallen, of de leider ziek wordt. Dat laatste gebeurde deze maand met de machthebber in Belarus, Aleksandr Loekasjenko. Vijf dagen afwezig en de onneembare vesting begint pijlsnel te verkruimelen. De buitenwereld ziet ‘sterke mannen’, maar de autocratische leider leeft in een volstrekt paranoïde wereld en is geobsedeerd door de noodzaak interne vijanden uit te roeien, die hij steevast ziet als onderdeel van buitenlandse complotten.
Loekasjenko zit sinds de massale straatprotesten in Belarus van 2020 nog meer in de tang bij Poetin dan daarvoor. Hij heeft hem sinds Poetins tweede invasie van Oekraïne veertien keer ontmoet. Dat is extreem vaak, en overstijgt zelfs de onderzeebootdiners tussen Macron en Rutte. Rusland gebruikt Belarus als een kazerne, trainingskamp, uitvalsbasis en binnenkort volgens Poetin ook als mogelijke lanceerbasis voor kernwapens.
Over de auteur
Arnout Brouwers is journalist. Hij schrijft om de week een wisselcolumn met Arie Elshout.
De huidige, ongelofelijke repressie in Rusland en Belarus is —het behoeft nauwelijks betoog — geen teken van kracht, maar van zwakte. In Belarus zit een aantal belangrijke politieke gevangenen al maanden in eenzame opsluiting. Nu zijn ook hun advocaten opgepakt. Weg media, weg advocaat, weg communicatie, lijkt de gedachte. Een probleem waarover niet bericht wordt, is geen probleem. Tot een politieke gevangene in het ziekenhuis belandt (in november Masha Kolesnikova, recent Viktor Babaryko), poogt zelfmoord te plegen (Ihor Losik), of overlijdt in hechtenis (Nikolaj Klimovitsj).
De enige manier om te pogen deze mensen ‘levend’ te houden is door over ze te schrijven. En hun naam te noemen. Van circa 1500 politieke gevangenen is op dit moment het bestaan bekend, in realiteit zijn het er waarschijnlijk meer: sommige families zwijgen, in de ijdele hoop daarmee het lot van hun naasten te verbeteren.
Ook in Rusland bereikt het repressieve apparaat na vele jaren een niveau van onverbloemde wreedheid. Ik herinner me nog het grote spandoek met foto’s van oppositiefiguren die als ‘vijfde kolonne’ te kijk werden gezet op de avenue Novi Arbat in Moskou. Dat was tien jaar geleden. Een van hen, Boris Nemtsov, werd sindsdien vermoord; een ander, Aleksej Navalny, wordt langzaam vermoord in een strafkamp. En inmiddels ziet de staat overal spionnen en interne verraders, barst het van de verklikkers, en kunnen soldaten die zich overgeven tien jaar cel krijgen.
De erosie van de publieke moraal is dramatisch, schrijft Andrej Kolesnikov in een essay voor Foreign Affairs, Putin’s Second Front. ‘Er is groeiende trots in Rusland als uniek taai land met zowel kernwapens als wrede huurlingen.’ De verovering van de Krim in 2014 heeft trots teruggebracht over Ruslands imperiale grandeur. Mensen internaliseren de ‘permanente staat van oorlog’, omdat Rusland nu eenmaal altijd ‘speciaal was en onder aanval’.
De historicus Sergej Medvedev — hier in de vertaling van Egbert Hartman — schrijft in Novaja Gazeta: ‘Rusland is een half uiteengevallen dinosaurus, die rottend rondloopt, lichaamsdelen verliest, maar wel vuur spuwt. En hij zal nog lang rondlopen over de verijsde vlaktes van Eurazië, vuur ademen, mensen opslokken en de omringende wereld schrik aanjagen.’
Poetins oorlog tegen Oekraïne is nu verstrengeld met zijn interne oorlog tegen ‘verraders’ en ‘gespuis’. Op beide fronten kan hij niet meer terug. ‘Als een trein geen remmen heeft, kan hij frontaal tegen een muur botsen’, schrijft Kolesnikov. ‘Of tot stilstand komen als de brandstof opraakt. Voor nu is het volle kracht vooruit, richting nergenshuizen, want niemand weet waar de trein naar toe gaat. Inclusief de bestuurder.’
De perversiteit van deze situatie van werd dit weekend geïllustreerd door een grijnzende Prigozjin die Bachmoet claimde te hebben veroverd - een stad die feitelijk volledig verwoest is. De implicaties van wat er in Rusland gebeurt, waar Poetin zijn bevolking met beloftes van imperiale grandeur naar de rand van de afgrond heeft gevoerd, zijn verstrekkend - voor heel Europa. Poetin kan de oorlog niet winnen, maar hem ook niet stoppen.
En zelfs als de oorlogstrein (tijdelijk) stil zou komen te staan omdat de brandstof op is, hou je een gigantisch Europees land, revanchistisch en met kernwapens, dat niet gedwongen kan worden in de spiegel te kijken – behalve misschien door een overtuigende militaire nederlaag in Oekraïne. Dat is, naast instorting van binnenuit, een van de krachten die episodes van agressieve Russische grootheidswaan kunnen intomen.
Source: Volkskrant