Ach, had Mustafa Kemal Atatürk (1881-1938) dit maar kunnen zien: dat zijn patriottische erfenis honderd jaar na de stichting van de republiek Turkije zou worden bezongen door Karsu, de Turks-Nederlandse zangeres die sprankelt op een melange van blues, soul en Anatolische volksmuziek.
Het gebeurt op vrijdag 19 mei in Samsun, de stad aan de Zwarte Zee waar de Turkse vader des vaderlands op 19 mei 1919 voet aan wal zette om de onafhankelijkheidsoorlog te beginnen, een missie die hij vier jaar later voltooide. Sindsdien is het kemalisme (of het atatürkisme, zoals Turken het meestal noemen) het onaanvechtbare grondbeginsel van de Turkse politiek.
Over de auteur
Rob Vreeken is correspondent Turkije en Iran voor de Volkskrant. Hij woont in Istanbul. Daarvoor werkte hij op de buitenlandredactie, waar hij zich specialiseerde in mensenrechten, Zuid-Azië en het Midden-Oosten. Hij is auteur van Een heidens karwei - Erdogan en de mislukte islamisering van Turkije.
‘Ik ben er trots op deze dag samen met jullie te vieren’, roept Karsu naar een veld vol jongeren, terwijl een zwart-witportret van de staatsman achter haar band wordt geprojecteerd. In heel Turkije is het Jeugd- en Sportdag, ter ere van de onafhankelijkheid, maar nergens wordt dat zo sterk beleefd als hier. Samsun is de kraamkamer van het kemalisme.
In de haven van de wijk Ilkadim (‘de eerste stap’) ligt een replica van het schip waarmee Atatürk op die historische dag in Samsun aankwam, de Bandirma. Het fungeert als museum. Wassen beelden van de leider en zijn generaals zitten rond een tafel in de stuurhut. In het vooronder staat zijn bed, naast een oude radio. De Turkse vlag dient als sprei.
De aankomst van Atatürk in Samsun was het begin van een project dat dit jaar zijn eeuwfeest beleeft. De Turkse republiek bestaat honderd jaar. Een tweede stap wordt komende zondag gezet. Dan bepalen de Turkse kiezers wie als president op 29 oktober de tweede eeuw van de republiek zal inluiden: Recep Tayyip Erdogan of Kemal Kiliçdaroglu. De verkiezingen zijn daarom ook een tweestrijd om de erfenis van het kemalisme. Bij welke van de twee kandidaten is de ideologische nalatenschap van Kemal Atatürk in de beste handen?
‘Bij die van ons’, zegt Ismail Sen (57), gepensioneerd militair en vicevoorzitter van de AK-partij in Samsun. ‘Toen onze partij aan de macht kwam, werd duidelijk dat Erdogan degene is die de idealen van Kemal Atatürk in de praktijk brengt. Hij belichaamt de erfenis van Atatürk.’
Helemaal logisch klinkt dat niet. Atatürk is de oprichter van de CHP, de centrum-linkse partij die de oppositie tegen de regering-Erdogan aanvoert. Haar leider Kiliçdaroglu is Erdogans tegenkandidaat. Bovendien gaf Atatürk de Turkse republiek een seculiere grondslag: de islam werd teruggedrongen.
Dat bepaalt de ideologische frictie tussen het atatürkisme en de islamitisch geïnspireerde AKP. Erdogans partij wil Turkije vromer maken, overigens zonder de seculiere grondwet ter discussie te stellen. De culturele tweedeling in Turkije tussen moderne seculieren en conservatieve gelovigen gaat terug tot het kemalisme. Erdogan noemde Atatürk en diens rechterhand en opvolger Ismet Inönü ooit smalend ‘twee dronkaards’.
Uit Sens woorden blijkt welk deel van Atatürks erfenis door de AKP wordt omarmd: nationalisme en de met militaire middelen bevochten onafhankelijkheid. Termen als ‘imperialisme’ en ‘buitenlandse krachten’ die het op Turkije hebben voorzien, larderen zijn betoog. Trots wijst hij op de Bayraktar-drone, in zijn ogen een kleinkind van Atatürks jachtvliegtuigen uit de jaren dertig. Na zijn dood in 1938, zegt de oud-militair, ging het bergafwaarts met Turkije.
Atatürks erfenis is dus ‘betwist gebied’, zegt Ahmet Kuru, hoogleraar politieke wetenschappen aan de San Diego State University: alle politieke stromingen in Turkije proberen de krenten uit de pap te halen. Zo kan het gebeuren dat in de provincie Samsun, trots middelpunt van de kemalistische geschiedschrijving, een meerderheid op Erdogans partij stemt. De AKP veroverde vorige week opnieuw vijf van de negen voor Samsun beschikbare parlementszetels; de CHP slechts twee.
Fatih Türkel (44), CHP-voorzitter in Samsun, heeft er niet echt een verklaring voor. Wel wijst hij erop dat vooral het platteland van de provincie Samsun AKP-kiezers herbergt. In de gelijknamige provinciehoofdstad doet zijn partij het beter. ‘Hoe dichter bij zee, hoe meer CHP.’
Er kan ‘geen twijfel’ over bestaan dat de CHP de ware erfgenaam van Atatürk is, zegt Türkel. ‘Wij doen aan geen van zijn principes afbreuk.’ De afgelopen twintig jaar, toen de AKP net als het land ook de stad bestuurde, is er volgens hem alles aan gedaan om de herinnering aan de stichter van de republiek te vervagen. Krampachtig, zegt hij, werd geprobeerd Samsun anders ‘in de markt te zetten’, zoals met de Amazonen, de mythische vrouwelijke strijders uit de oudheid.
Vergeefs, volgens Türkel: de inwoners van de stad houden Atatürk in ere. Ook dit jaar lopen duizenden mensen mee in de avondmars op 18 mei, met een gezamenlijk gedragen 2 kilometer lange Turkse vlag. Jongeren zwaaien een dag later met Turkse vlaggetjes naar Karsu en groot is de belangstelling voor de vliegshow – een snufje wapengekletter is onvermijdelijk – van de Turkse luchtmacht.
Politicoloog Kuru onderscheidt drie stromingen in Turkije die zich beroepen op het kemalisme. ‘Ten eerste de ultranationalisten. Die zijn reactionair en antiwesters, dus het tegenovergestelde van Atatürk. Dan Erdogans AKP: namaak-kemalisme, want Atatürk was seculier en vóór vrouwenrechten. En ten slotte de CHP.’
Als puntje bij paaltje komt, ziet Kuru die laatste partij nog altijd als de ware erfgenaam van Atatürk. Of zag? Na het teleurstellende resultaat vorige week in de eerste ronde maakte Kiliçdaroglu een draai naar nationalistisch rechts. Zo beloofde hij feller dan ooit alle Syrische vluchtelingen het land uit te zetten. ‘Niet bepaald liberaal’, zegt Kuru. ‘Zal hem dat helpen de tweede ronde te winnen? Ik denk het niet.’
In dat geval is duidelijk wie zichzelf op 29 oktober naast Atatürk mag bijschrijven in de geschiedschrijving van de Turkse republiek: Recep Tayyip Erdogan.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden