Een curieuze vondst, in de zomer van 1968. In Tsjechoslowakije, achter het IJzeren Gordijn, werden wapens aangetroffen met Engelse woorden op de verpakking. Westerse wapens, dus. En dat terwijl het rommelde in het land, waar de nieuwe leider Alexander Dubček gematigde plannen ontvouwde voor de toekomst. Die waren tegen de zin van Moskou, dat van alle landen in het Warschaupact eenzelfde strikt communistische koers verlangde. Praag dreigde de verkeerde kant op te gaan, oordeelden de Sovjets, onder meer omdat er signalen waren dat allerlei westerse, kapitalistische types er onrust stookten. En nu waren er ook nog westerse wapens het land in gesmokkeld. Hoog tijd dus om in te grijpen en de Tsjechoslowaken te beschermen tegen kwade invloeden.
Dat was tenminste het officiële Sovjet-verhaal. In werkelijkheid, vertelt historicus Ivo van de Wijdeven, waren de Russen op dat moment druk bezig de zaak te manipuleren. Dat bleek onder meer uit het boek The KGB and Soviet Disinformation (1983) van Ladislav Bittman, die indertijd geheim agent was in Tsjechoslowakije.
De wapens waren door de Russen geplaatst en de ‘vondst’ was een typisch geval van een ‘operatie onder valse vlag’. Daarbij doet de ene partij (in dit geval de Sovjet-Unie) zich voor als de andere (de Verenigde Staten), vaak om eigen geweld te legitimeren. In dit geval gebruikten de Russen deze vondst en zelf verspreide geruchten over westerse bemoeienis als excuus om Tsjechoslowakije binnen te vallen en een einde te maken aan de ‘Praagse Lente’.
Misschien, zegt Van de Wijdeven, gebeurde recentelijk, in de nacht van 2 op 3 mei, iets vergelijkbaars. Volgens de Russen poogde Oekraïne toen een dubbele droneaanslag te plegen op president Vladimir Poetin en werden de vliegtuigen net op tijd uit de lucht gehaald. Maar Oekraïne ontkent en er zijn westerse specialisten die denken aan een valsevlagactie, net als in 1968. Dit keer zou die bedoeld zijn om extra aanvallen in Oekraïne goed te praten.
Het zou Van de Wijdeven niets verbazen als dat waar was, want volgens hem zijn operaties onder valse vlag in oorlogstijd ‘bijna strijk-en-zet’: ‘Alle oorlog is misleiding. Dat staat al in het Chinese boek De kunst van het oorlogvoeren, uit de 5de eeuw voor Christus, dat wordt toegeschreven aan generaal Sun Tzu. Acties onder valse vlag horen er gewoon bij.’
De term ‘valse vlag’ ontstond vijf eeuwen geleden en had een vrij ruime betekenis. Hij sloeg toen op zeelui, piraten bijvoorbeeld, die de vlag van een andere partij hesen en zo andere schepen de illusie gaven dat het veilig was om dichterbij te komen, om vervolgens aan te vallen. Sindsdien is de betekenis vernauwd en slaat het begrip vooral op daden waarbij de ene partij probeert de schuld in de schoenen van de andere te schuiven, om vervolgens ‘wraak’ te kunnen nemen. Een listige manier dus om agressie te verantwoorden.
Rusland heeft in het verleden vaker dat soort operaties ondernomen, zegt Van de Wijdeven, en Poetin is ermee opgevoed: ‘Hij beschouwt zichzelf als een leerling van Joeri Andropov, die ten tijde van de valsevlagoperatie in Tsjechoslowakije directeur was van de KGB, de geheime dienst. En het lijkt erop dat Poetin mede machtig is geworden vanwege operaties onder valse vlag.’
Van de Wijdeven doelt op een reeks bommen die in september 1999 ontploften bij Russische flats. De explosies kostten zo’n driehonderd mensen het leven, maar waren een buitenkans voor Poetin, die toen net premier was van Rusland. Hij stelde dat het geweld van Tsjetsjeense terroristen kwam, en dat was een excuus om Tsjetsjenië binnen te vallen, om het gebied in te lijven.
Hard bewijs is er niet, maar Van de Wijdeven en andere experts vermoeden dat de Russen zelf achter de bommen zaten. Dat komt onder meer door een vreemde gang van zaken op 22 september, toen bewoners van de stad Rjazan waarschuwden dat er zakken met explosieven in hun appartementencomplex werden geplaatst. Aanvankelijk nam de politie de zaak serieus, maar de volgende dag werd er iets anders verteld. ‘Nikolaj Patroesjev, de directeur van de FSB – de opvolger van de KGB – beweerde toen dat het alleen om een oefening ging.’ In de zakken zou onschuldig suiker hebben gezeten. ‘Dat was een vreemd verhaal.’
Er is nog een reden om het Russische verhaal te wantrouwen: ‘Vanwege de eerdere explosies waren de veiligheidsdiensten al in de hoogste staat van paraatheid. Iedereen die ook maar leek op een Tsjetsjeen werd gecontroleerd. Maar het door de Russische rechter aangewezen Tsjetsjeense meesterbrein is nooit gevonden. En zo zijn er nog meer aanwijzingen dat de FSB ermee te maken had. Het is wel allemaal indirect bewijs, en misschien zullen we daarom nooit zeker weten hoe het is gegaan.’
Als de vermoedens over 1999 kloppen, dan heeft de aanpak gewerkt, want Poetin trad vervolgens hard op in Tsjetsjenië, waarmee hij populair werd in eigen land. En daardoor kon hij binnen de kortste keren Boris Jeltsin opvolgen als president.
Concludeer uit bovenstaande niet dat alleen de Russen onder valse vlag opereren, want het is een wereldwijd fenomeen. Ook de Amerikanen doen aan false flags en een opmerkelijk verhaal daarover dateert uit 1962, toen er grote spanningen waren tussen de Verenigde Staten en Cuba. ‘Toen werd Operation Northwoods bedacht’, vertelt Van de Wijdeven. ‘Het plan was dat de CIA onder meer aanslagen zou uitvoeren in de Verenigde Staten en de illusie zou wekken dat die de schuld waren van Cuba. Zo wilden ze een aanval op die ‘boevenstaat’ Cuba legitimeren.’ Northwoods ging niet door, want president Kennedy was tegen. Maar de geheime plannen zijn openbaar gemaakt en ze illustreren dat sommigen bereid zijn heel ver te gaan.
Dat op zich is al erg genoeg – maar, zo benadrukt Van de Wijdeven, er kleeft nog een bezwaar aan zo’n aanpak: ‘Operation Northwoods illustreert dat geheime diensten en veiligheidsdiensten mist opwerpen. Dat is natuurlijk part of the job, maar niet goed voor het vertrouwen; op die manier kan een overheid complottheorieën voeden.’ Zo geloven nogal wat Amerikanen dat hun overheid op 11 september 2001 een Operation Northwoods-achtig plan uitvoerde, door de Twin Towers te laten instorten.
Gezien de geschiedenis vindt Van de Wijdeven dat niet vreemd. ‘Maar operaties onder valse vlag zijn doorgaans vrij simpel of zelfs knullig. Er zit geen grote, georkestreerde samenzwering achter, want daarbij is de kans groot dat ze uitlekken. Een valsevlagoperatie op de Twin Towers zou gruwelijk ingewikkeld zijn geweest.’
Dat geldt niet voor de actie boven het Rode Plein, begin mei. Als dat inderdaad een valse vlag was, viel die vrij eenvoudig te regelen: ‘Je hebt twee drones nodig en je moet iets laten knallen’, zegt Van de Wijdeven: ‘Dat is niet ingewikkeld.’
Bovendien zou Oekraïne vrij weinig te winnen hebben bij een nachtelijke aanval op een rustig Kremlin, waar Poetin zelden te vinden is, stelt Van de Wijdeven: ‘Dat is altijd een belangrijke vraag als het gaat om valse vlaggen: wie heeft er baat bij deze operatie? In dit geval lijkt Rusland er meer mee te winnen dan Oekraïne. Rusland lijdt wel gezichtsverlies, maar de aanval sluit naadloos aan op Poetins betoog dat hij gedwongen is een verdedigingsoorlog te voeren. En het is een excuus voor escalatie: het Kremlin verklaarde direct zich nu het recht voor te behouden om terug te slaan.’
Vooralsnog is de zaak schimmig, zoals vaak bij (vermeende) nepoperaties. ‘Misschien vinden we ooit nog bewijs op papier’, hoopt Van de Wijdeven. ‘Maar de kans lijkt me klein dat de Russen binnenkort opening van zaken zullen geven.’
In 1788 werd Rusland zelf slachtoffer van een operatie onder valse vlag. Dat was het werk van Zweedse soldaten die zich hadden verkleed als Russische militairen. Het koninkrijk Zweden was destijds veel groter dan nu en had een lange grens met de groeiende grootmacht en concurrent Rusland. Koning Gustaaf III zocht een excuus om tsarina Catharina de Grote de oorlog te verklaren. Vandaar de verkleedpartij van de soldaten, die naar het (toen Zweedse) Puumala trokken en een aanval uitvoerden. Op hun eigen mensen, dus.
Dat had het gewenste effect. Zweedse burgers reageerden boos en Gustaaf kreeg zijn oorlog, inclusief een zeeslag bij Svensksund, in 1790, die duizenden Russen het leven kostte. Kort daarna sloten de landen vrede, zonder duidelijke winnaar.
Franciszek Honiok, een Pool die in Duitsland woonde, geldt als het eerste dodelijke slachtoffer van de Tweede Wereldoorlog in Europa, ook al stierf hij voordat de oorlog officieel begon. Eind augustus 1939 werd hij gearresteerd en vermoord door de SS, die hem gebruikte als figurant in een schijnvertoning die de Duitse inval in Polen moest legitimeren.
De nepoperatie draaide om het Duitse radiostation Gleiwitz, vlak bij de Poolse grens. Na de arrestatie van Honiok vielen SS’ers in Poolse uniformen het station aan. Ze zonden een kort anti-Duits bericht uit en om de zaak echt te late Source: Volkskrant