Het is voor het eerst dat wetenschappers zo gedetailleerd de vinger leggen op de oorzaken van de achteruitgang in vogels. De intensieve landbouw is veruit de grootste schadepost, op enige afstand gevolgd door verstedelijking.
Afgelopen vier decennia zijn de populaties weidevogels meer dan gehalveerd, constateert het team van meer dan vijftig wetenschappers onder Franse leiding. Maar ook trek- en bosvogels en soorten die afhankelijk zijn van wormen en insecten worden zwaar geraakt door de landbouw. ‘Dat is dus de overweldigende meerderheid van de alledaagse vogels’, noteert de groep droogjes.
Als oorzaak wijzen de wetenschappers vooral op het gebruik van pesticiden en kunstmest door boeren. Die zorgen voor minder insecten, larven en wormen. ‘Terwijl ongewervelden voor veel vogels een belangrijk deel zijn van de voeding. Bij 143 van de 170 vogelsoorten die we bestudeerden, zijn ze vooral cruciaal tijdens het broedseizoen.’
Over de auteur
Maarten Keulemans is wetenschapsredacteur bij de Volkskrant, met als specialismen microleven, klimaat, archeologie en gentech. Voor zijn coronaverslaggeving werd hij uitgeroepen tot journalist van het jaar.
Stadse soorten namen met ruim een kwart af. Vooral vogels die tussen de bomen leven en vogels die afhankelijk zijn van insecten, zijn hier de dupe. Klimaatverandering heeft opvallend genoeg nauwelijks effect: koudeminnende vogels en vooral trekvogels hebben daar last van, maar soorten die beter gedijen bij zachtere temperaturen nemen juist in aantal toe.
Het is goed dat nu eens ‘onomstotelijk’ vast komt te staan dat de intensieve landbouw de meest vernietigende kracht is voor het vogelleven in Europa, reageert kennisinstituut Sovon Vogelonderzoek in een verklaring.
‘Het is niet zo verwonderlijk dat in Nederland, met zijn relatief intensieve landgebruik, ook sprake is van een enorme afname in boerenlandvogels. Sinds de jaren zestig van de vorige eeuw zien we een afname van het aantal boerenlandvogels van meer dan zeventig procent’, aldus de stichting, zelf een van de leveranciers van de vogeltellingen voor het onderzoek.
Van de getroffen vogels in ons land noemt Sovon met name de grauwgors, de kemphaan en de patrijs, vogels die al nagenoeg of geheel zijn verdwenen. Andere soorten, zoals de scholekster, de kievit en de grutto, gaan hard in aantal achteruit.
Slechts enkele soorten profiteren van de veranderingen. Zoals de geelgors, die vreemd genoeg alleen in Nederland toenam in aantal. Ook markant is het succes van de putter en de gans. Die laatste zorgt zelfs voor overlast op het platteland, door daar grote broedkolonies te vormen.
In vakblad PNAS spreken de onderzoekers zelf overigens van een ‘quasicausaal’ verband, net een stapje voorzichtiger dan onomstotelijk. Een oorzakelijk verband tussen landbouw en vogelpopulaties is immers berucht lastig wetenschappelijk vast te stellen.
Het team kreeg daar toch de vinger achter, door de waarnemingen van 170 algemeen voorkomende Europese soorten gedurende 37 jaar in 28 landen te vergelijken met veranderingen in landgebruik. Zo lukte het voor het eerst de relatieve bijdragen van landbouw, verstedelijking, klimaat en ontbossing te ontrafelen.
Overal waar de landbouw intensiveerde, was dat nadelig voor 31 algemeen voorkomende soorten, terwijl maar een handvol soorten daar duidelijk voordeel bij had. Klimaatopwarming was voor net zoveel soorten nadelig als voordelig. Verstedelijking pakte voor iets meer soorten nadelig uit.
Opvallend is de trend bij bosvogels. Hoewel het bosoppervlak in haast alle Europese landen toenam, daalden de populaties bosvogels met zo'n 17 procent. Deels zal dat komen door het soort bos dat er groeide, denken ecologen. Een productiebos of een CO2-opvangbos is niet noodzakelijk prettig voor vogels.
De bevindingen stellen de toch al ‘grootste politieke en technologische uitdaging voor het Europese landbouwbeleid’ op scherp, schrijft het onderzoeksteam. ‘Namelijk, om hoge productiviteit van landbouwactiviteiten in evenwicht te brengen met milieubescherming.’ Maar verderop stellen ze het hard: ‘Het lot van Europese vogelpopulaties hangt af van de snelle doorvoer van diepgaande veranderingen en landbouwhervormingen.’
Een conclusie, die ook niet bij het onderzoek betrokken experts delen. ‘Deze studie toont hoe verwoestend de ingezette omslag van hele landschappen naar homogene, intensief beheerde monocultuur is', stelt de Duitse ecoloog Guy Pe’er in een reactie op het onderzoek.
Een ‘schim van weleer', zo noemt Sovon Nederland de veldleeuwerik die vijftig jaar geleden nog een van de normaalste vogels was op het boerenland. Sindsdien ging het hard bergafwaarts. Rond 2010 was haast driekwart van de broedparen verdwenen, al is er de laatste jaren sprake van enig herstel.
De grauwe gors kwam in het algemeen niet veel voor. Maar in de streken waar hij nestelde, was de vogel die van open landschap zoals rivieruiterwaarden houdt behoorlijk talrijk. Nu is de soort ernstig bedreigd in ons land: het aantal broedparen viel terug van zo'n 1.200 in 1975 naar nog geen 10 rond 2010.
Was ooit een normale boerenvogel, maar raakte vooral sinds de jaren negentig in een vrije val. Inmiddels is meer dan 90 procent van de patrijzen verdwenen. Hoofdreden, volgens Sovon: ‘Schaalvergroting, veranderde gewaskeuze, gebruik van bestrijdingsmiddelen en andere factoren beroofden de patrijzen van broedplekken, schuilplaatsen en voedsel.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden