De voorbije weken is in de media herhaaldelijk aandacht besteed aan opkomende neurotechnologieën die gedachten en gevoelens van mensen kunnen achterhalen, waaronder twee berichten in de Volkskrant. De berichten doen verslag van nieuwe ontwikkelingen rond het decoderen van het menselijk brein met hersenscans en artificiële intelligentie.
Men bleek in staat om afbeeldingen die werden getoond of verhalen die werden verteld aan proefpersonen, te reconstrueren aan de hand van hun hersenactiviteit – met indrukwekkende resultaten. De kern van deze berichten was: gedachtenlezen is vooralsnog niet mogelijk, maar de technologie ontwikkelt zich snel en met de nieuwste vormen van kunstmatige intelligentie, zoals generative pre-trained transformers (bekend van ChatGPT), zou dit binnenkort mogelijk kunnen worden.
Over de auteurs
Sjors Ligthart is postdoctoraal onderzoeker aan de Universiteit van Utrecht en universitair docent strafrecht aan Tilburg University. Gerben Meynen is hoogleraar ethiek aan de Vrije Universiteit Amsterdam en hoogleraar forensische psychiatrie aan de Universiteit Utrecht. Zij doen onderzoek naar verantwoord gebruik van neurotechnologie.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Daarbij wordt telkens – terecht – gewezen op ethische zorgen die hierbij ontstaan. Zo benadrukt hoogleraar artificiële intelligentie Pim Haselager in de Volkskrant dat de vrijheid van denken op het spel komt te staan en dat de enige privacy die we nog écht dachten te hebben – die binnen onze schedel – langzaam maar zeker dreigt te verdwijnen.
In Trouw wees hoogleraar militaire ethiek Lonneke Peperkamp op de risico’s van het gebruik van brain computer interfaces in het leger, waarbij ze oproept tot het beschermen van de autonomie, privacy en de vrijheid van gedachte van militairen. Neurotechnologie stelt ons niet alleen toenemend in staat het brein te ‘lezen’, maar ook te veranderen. Denk aan behandeling van de ziekte van Parkinson met diepe hersenstimulatie.
Zorgen over privacy en vrijheid van denken in het licht van neurotechnologie bestaan echter niet alleen in de ethiek, maar zeker ook in het recht. Internationaal is er nu veel aandacht voor de vraag of onze mensenrechten voldoende bescherming bieden tegen gebruik en misbruik van neurotechnologieën die ons mentale leven transparant maken. Niet alleen door de Raad van Europa en de VN-organisatie voor onderwijs, wetenschap en cultuur Unesco, maar ook door het Mensenrechtencomité van de Verenigde Naties, dat onlangs een resolutie aannam over neurotechnology and human rigths.
Maar in Nederland is er nog nauwelijks aandacht voor de vraag hoe het recht bescherming moet bieden tegen neurotechnologie die ons brein kan ‘lezen’ en mogelijk veranderen. Toch is dit ook voor ons land van belang. Technologische ontwikkelingen stoppen immers niet bij de landsgrens.
Zijn Nederlanders beschermd? Wat direct opvalt, is dat onze Grondwet wél een recht op lichamelijke integriteit erkent, maar geen recht op mentale integriteit. Daarnaast garandeert de Grondwet wél een recht op vrijheid van godsdienst en levensovertuiging, maar geen recht op vrijheid van gedachte. Met anderen woorden, gedachten die geen verband houden met levensovertuiging en religie, worden niet beschermd.
Gelukkig kunnen die rechten dan alsnog worden gegarandeerd door mensenrechtenverdragen, zoals het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. Maar er bestaat veel onduidelijkheid over de precieze bescherming die deze mensenrechten bieden aan het brein en de ‘geest’. Volgens een heel aantal juristen en ethici zijn de bestaande mensenrechten hiertoe onvoldoende in staat.
Toen ons huidige mensenrechtenkader net na de Tweede Wereldoorlog tot stand kwam, kon niemand bevroeden dat we anno 2023 met artificiële intelligentie hersenscans kunnen ontcijferen. Onze mensenrechten beschermen tegen de gevaren die men rond 1950 kende, zo wordt gesteld. Daarom wordt gepleit voor nieuwe mensenrechten, vaak aangeduid als ‘neurorechten’, zoals een recht op mentale privacy, cognitieve vrijheid, en psychologische continuïteit.
Maar zeker niet iedereen is voorstander van zulke neurorechten. Ook wij hebben onze twijfels. Bestaande mensenrechtenverdragen lijken in principe geschikt om ons brein – en ons denken en voelen – te beschermen. De reden is vooral dat het Europese mensenrechtenkader geïnterpreteerd wordt in het licht van veranderende maatschappelijke en technologische omstandigheden.
Het is dus geen statisch, maar juist een dynamisch kader. De mate waarin ons mensenrechtenkader inderdaad flexibel is om tegen neurotechnologie te beschermen, is echter nog onzeker. En het is van cruciaal belang te weten tot hoe ver de bescherming reikt, en waar eventueel aanvullende rechtsbescherming noodzakelijk is.
In het licht van de recente nieuwsberichten is het hoog tijd ons niet alleen ethisch af te vragen wat toelaatbar is en wat niet, maar ook juridisch te zorgen dat ons brein de bescherming toekomt die het verdient. Dit thema zou ook in Nederland op de politieke en maatschappelijke agenda dienen te komen. Daarbij is concreet de vraag of en hoe de Nederlandse Grondwet bescherming zou moeten bieden aan ons brein en de geest.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden