Journalist Jantine Jongebloed dacht altijd dat ze ooit moeder zou worden. Maar de twijfel daarover slaat ineens toe. Ze schrijft in een brief aan haar al dan niet toekomstige kind over de keuze tussen ouderschap en een leven zonder kinderen. ‘Ik krimp ineen bij het vooruitzicht dat ik als moeder altijd bezet en beschikbaar tegelijk zal moeten zijn. Daar hoef je je niet bezwaard over te voelen, zo is het gewoon. Door jou te scheppen, vernietig ik mijn eigen onafhankelijkheid. Ergens in de buurt van mijn middenrif hoor ik soms de piepende stem van mijn angst om mijn vrijheid kwijt te raken. Hoe moeten we met jou erbij nou een jaar in Osaka gaan wonen? Correspondent in Oost-Afrika worden? Elke zaterdagochtend anderhalf uur lang ongestoord de Volkskrant lezen? Nou?’
Ze gaat verder: ‘Natuurlijk ga ik je missen als je niet komt (je nooit puber zien worden, wijs en opstandig, eerst je okselhaar afscheren en dan weer laten groeien, de gesprekken over onzekerheid en verlangens die nooit gevoerd zullen worden), maar er ontstaat ook ruimte, lucht, een zorgeloze horizon. Hoewel, in zekere zin lijkt het me makkelijker om je wél te krijgen. Niemand iets uit hoeven leggen. Want mag je zonder kind wel een doorsnee leven leven, niet in Osaka gaan wonen, geen kunstenaar worden? Staan we het toe dat een kinderloze vrouw een middelmatig leven leidt, niks spectaculairs bereikt en gewoon tevreden is?
‘Als niet-moeder zal ik opgewekt, uitgerust en zinnig moeten zijn. Ertoe doen, iets ánders nalaten, een hongersnood oplossen, me nuttig maken. Zéker niet middelmatig zijn en de kantjes ervan aflopen. Ik zal moeten bewijzen dat ik alle vrije tijd die ik overhield door jou niet op te voeden waardig heb besteed. In die zin zou je komst ook een verlossing betekenen.’
De ster van de fotograaf Andi Galdi Vinko was rijzende toen ze zwanger werd. Nu werkt ze ‘in geleende tijd’. Ze ging foto’s maken van haar nieuwe leven, om haar bestaan te kunnen blijven bewijzen als fotograaf, maar ook als zorgende moeder.
Bekijk de hele fotoserie hier.
Sommige vrouwen ervaren het moederschap niet als een verrijking, maar als een beroving van hun identiteit. ‘Wat als je als moeder niet sporadisch snakt naar een leeg huis en een glas wijn, maar daadwerkelijk klem zit in alle verwachtingen en patronen, je vrijheid mist en het deel van jezelf dat je moet opofferen voor je kinderen, te groot is?’ vraagt journalist Margot C. Pol zich af. En wat als je daar ook consequenties aan verbindt en weggaat, zoals Leda, de hoofdpersoon in The Lost Daughter?
In dit artikel komen enkele moeders aan het woord die (deels) weggingen bij hun gezin. ‘We hebben het niet eens echt besproken, zó vanzelfsprekend was het dat de kinderen bij mijn ex in ons huis zouden blijven’, zegt Kim Heijdenrijk. ‘Hij is gewoon een veel betere ouder dan ik. Rust en regelmaat gaan hem natuurlijk af, als hij iets voor de kinderen doet, voelt het voor hem niet of hij iets van zichzelf inlevert. Ik was ook opgelucht: nu kan ik het tenminste niet meer fout doen als moeder. Maar de kritiek die we op ons besluit krijgen, is een soort voortdurende onderstroom.
‘Daar zullen jullie wel je redenen voor hebben’, zoiets zou iemand nooit zeggen als de kinderen bij mij waren gebleven. Als de dokter belt voor een doorverwijzing en ik zeg: je moet even contact opnemen met mijn ex, want daar wonen mijn kinderen, valt er altijd een stilte. Dan hóór je ze denken: wat zou die ontaarde moeder gedaan hebben? Sommige mensen willen me niet meer zien. Terwijl mijn ex altijd zegt: we zijn allemaal gelukkiger nu.’
In Nederland is de conservatieve moederschapscultus nog altijd springlevend, schrijft Ianthe Mosselman. ‘In onze samenleving wordt verondersteld dat er zoiets bestaat als een ‘werkelijke’ of ‘ware’ vrouw en dat deze vrouw moeder is. Vrouwen zouden een ‘moederinstinct’ hebben, dat ervoor zou zorgen dat ze kinderen willen én dat ze weten hoe ze voor die kinderen moeten zorgen – mom knows best. Alle feministische golven ten spijt, lijken deze ideeën nog lang niet op hun retour.’
Ze haalt de de Israëlische socioloog Orna Donath aan die onderzoek deed naar moeders met spijt en dit optekende in het boek Spijt van het moederschap. ‘Ze wilde zichtbaar maken dat spijt van het moederschap bestaat en ziet deze spijt als een alarmbel. Als die klinkt, dan betekent het volgens haar dat vrouwen niet werkelijk vrij zijn om te kiezen, maar dat ze richting het moederschap worden geduwd. Terwijl kinderen krijgen niet is wat ze werkelijk willen.
De meeste moeders die Donath ondervroeg, maken een duidelijk onderscheid tussen moederschap enerzijds en gevoelens voor hun kinderen anderzijds. Ze gaven vrijwel allemaal aan dat ze van hun kinderen houden. Het was het moederschap, met al zijn verplichtingen en verantwoordelijkheden, dat hen niet paste.’
Tegenwoordig blijft een op de vijf vrouwen kinderloos. Waarom twijfelen steeds meer vrouwen over het krijgen van kinderen? Volgens Evelien de Jong, cultuurwetenschapper en coach voor vrouwen met een kinderwens, heeft dit te maken met de invulling van de moederrol. ‘Veel vrouwen hebben onbewust hun eigen moeders zien worstelen. Buitenshuis werken, economisch zelfstandigheid, een eigen ruimte en eigen agenda? Dat hadden de vaders, niet de moeders.’
Precies daarom stelt De Jong altijd deze vraag aan twijfelende vrouwen: zou je vader willen worden? ‘Vaderschap is een verfrissende optie om over na te denken. Verfrissend want het kind blijft, alleen het ouderschap is volkomen anders. Zo laat vaderschap zich goed combineren met een carrière. Ze krijgen geen babyboete maar een babybonus, want vaders zijn niet beperkt beschikbaar, ze worden nog vaak gezien als verantwoordelijk gezinshoofd.’
Moeders hebben het in dat opzicht zwaarder dan vaders. ‘Aan vaders wordt niet gevraagd om naast hun beter betaalde voltijdbaan, extra uren te maken als gezinsmanager, interieurverzorger, therapeut en mantelzorger. Ze kunnen ongestoord de krant lezen, een boek schrijven, leiding geven en aanschuiven in praatprogramma’s om het een en ander uit te leggen. Desgevraagd lijkt vaderschap de meeste vrouwen wel wat, ook als zij twijfelen aan het moederschap.’ Natuurlijk is het lastig voor vrouwen om die vaderrol daadwerkelijk op te eisen, schrijft De Jong. Daarvoor moet eerst de samenleving veranderen. Maar de vraag helpt wel om te ontdekken dat hun twijfel niet het kind betreft, maar het takenpakket van een moeder.’
Als moeder kun je het onmogelijk goed doen, maar in het behoudende Duitsland zit de cultureel-historische angel van de ‘heilige moeder’, die absolute toewijding en opofferingsgezindheid vereist, nog dieper, schrijft journalist Sterre Lindhout in haar afscheidsstuk als correspondent in Berlijn. Waar komt dat beeld vandaan? Lindhout las toespraken van Hitler: ‘‘In mijn staat is de moeder de belangrijkste staatsburger’, zei hij in 1934 op een congres van de nationaalsocialistische vrouwenvereniging.
De nazi’s plaatsten de moeder als schepper van nieuw leven op een ongekend voetstuk. Uit dezelfde rede: ‘Wat de man inzet aan heldhaftigheid op het slagveld, doet de vrouw in eeuwig geduldige toewijding, in eeuwig geduldig lijden en uithoudingsvermogen. Elk kind dat ze baart, is een strijd die ze voert voor zijn of niet zijn van haar volk.’
De Duitse vader daarentegen houdt het graag traditioneel, schrijft Lindhout. ‘In 2020 deed slechts een kwart van de vaders überhaupt beroep op de regeling voor betaald ouderschapsverlof, en daarvan nam het merendeel maar twee of drie maanden op, terwijl de moeders gemiddeld een jaar van de werkvloer verdwijnen, per kind. Wat aantoont dat er meer nodig is dan een besluit of wet om cultureel ingesleten patronen te veranderen.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehoud
Source: Volkskrant