Terwijl de bedrijfswinsten floreren, roept DNB-president Klaas Knot tot woede van velen de vakbonden op de looneisen te matigen vanwege de hoge inflatie. Drie mogelijkheden waarop het kabinet iets kan doen aan graaiflatie.
Overal is het crisis, zo lijkt het soms, behalve bij de bedrijven waar de bomen nog tot in de hemel groeien. Deze week meldden Boskalis (+60 procent), ABN Amro (+48 procent) en ING (+46 procent) enorme winststijgingen, terwijl Ahold Delhaize nog eens 7 procent meer verdiende.
Dat het veel kwaad bloed zet, werd deze week wel duidelijk op een pagina met ingezonden brieven in deze krant. Afgelopen zondag riep president Klaas Knot van de De Nederlandsche Bank in het tv-programma Buitenhof de vakbonden op tot loonmatiging. Geen 10 procent compensatie voor inflatie, maar hoogstens 6 à 7 procent. Nederland viel over hem heen.
Alleen het kabinet deed of zijn neus bloedt. Minister Kaag vond wel dat de spaarders er iets bij mogen hebben, maar zei niets over over loonsverhogingen of koopkrachtreparatie. Juist ING droeg zijn steentje bij aan de koopkrachtdaling door begin dit jaar de kosten van het basispakket met 26 procent te verhogen. Wel werden de ING-aandeelhouders deze week gefêteerd via een nieuw aandeleninkoopprogramma van 1,5 miljard euro.
Het beladen woord is graaiflatie, wat in het verleden gewoon prijsopdrijving heette. Beursbedrijven misbruiken de vele crises voor disproportionele prijsstijgingen. De winsten van de bedrijven stegen in het vierde kwartaal van 2022 met 10,9 miljard euro, zo rekende het economisch bureau van de Rabobank uit. De loonkosten slechts met 4,9 miljard euro.
Dat een steeds groter deel van de nationale koek naar de ‘factor kapitaal’ gaat, in casu de aandeelhouders, bleek ook uit cijfers van CBS en CPB. In 1995 ging nog 81,3 procent van het bbp naar de ‘factor arbeid’. In 2013 was dat 79,1 procent. Sindsdien is het gedaald tot 74,9 procent in 2021 en 71,8 procent in 2022. De Rabobank schrijft: ‘Uit onze analyse blijkt dat de afzetprijzen met 54,3 miljard euro aanzienlijk harder zijn gestegen dan de inkoopprijzen die met 39,9 miljard euro stegen.’ De inflatie was zonder de graaiflatie geen 11,4 procent in 2022, maar 9,2 procent.
De werkgevers doen hun best graaiflatie te relativeren of zelfs te ontkennen. Frans Muller van supermarktconcern Ahold Delhaize sprak deze week van ‘flinterdunne marges’ in Europa. De winststijging is volgens Muller alleen te danken aan de activiteiten in de VS.
De overheid zou graaiflatie in de kiem kunnen smoren. Met prijsstops bijvoorbeeld, die in de jaren zestig en zeventig heel gewoon waren. Het kabinet Marijnen besloot ertoe in 1963, om een einde te maken aan de hollende inflatie die het gevolg was van een loonexplosie door het loslaten van de geleide loon- en prijspolitiek.
In 1969 werd er opnieuw toe besloten om prijsopdrijving te voorkomen na de invoering van de btw. De ministers Witteveen (Financiën), Roolvink (Sociale Zaken) en De Block (Economische Zaken) deden dat onder druk van de Tweede Kamer na een liefst zes dagen durend debat en een motie van wantrouwen. In 1976 eiste de nieuwbakken FNV-voorzitter Wim Kok een algehele prijsstop nadat de inflatie was opgelopen tot 9,6 procent.
In het neoliberale tijdperk dat in de jaren tachtig begon, werden de nadelen van een prijsstop groter geacht dan de voordelen. Het zou bedrijven nopen de productie terug te draaien - en ook de investeringen uit te stellen - waardoor er tekorten in de winkels zouden ontstaan. Nederland zou een soort Sovjet-economie worden met lange rijen voor winkels waarin alleen sokken in de kleur bruin te krijgen waren. Er zou zelfs een zwarte markt kunnen ontstaan, waar producten die slecht verkrijgbaar waren in de gewone winkels, tegen woekerprijzen werden gekocht.
Pikant is dat juist de supermarkten zelf begin deze eeuw om een prijsstop vroegen vanwege de invoering van de euro per 1 januari 2002. Gevreesd werd dat de consumentenbonden de winkels ervan zouden beschuldigen de komst van de euro aan te grijpen voor stiekeme prijsverhogingen.
Automatische prijscompensatie is een ander instrument. Hierbij worden prijsstijgingen automatisch gecompenseerd met loonstijgingen waaraan de overheid ook uitkeringen, zoals de AOW, WW en bijstand, koppelen. Het gevaar is dat het leidt tot de beruchte loon- en prijsspiraal, waar DNB-directeur Knot zondag op wees. Bedrijven doen dan telkens de loonstijgingen teniet met nieuwe prijsverhogingen om de winsten op peil te houden.
In de meeste cao’s van de jaren zeventig waren clausules over een automatische prijscompensatie opgenomen. Het leidde tot de beruchte Hollandse ziekte. Complete sectoren zoals de textielindustrie en de scheepsbouw gingen ten onder.
Met het akkoord van Wassenaar in 1982 verdween de automatische prijscompensatie. In ruil voor loonmatiging kregen werknemers arbeidstijdverkorting. In Nederland bestaan nog wel, meestal kleine cao’s waarin een loonstijging van 5 procent automatisch wordt doorgevoerd als de prijzen 5 procent stijgen. Maar voor grote cao’s is het onbespreekbaar.
De winsten van de bedrijven kunnen ook worden afgeroomd door de vennootschapsbelasting flink te verhogen. De opbrengsten daarvan kunnen dan worden gebruikt om de inkomstenbelastingen of btw te verlagen.
Op dit moment is de vennootschapsbelasting 25,8 procent - ruim een kwart van de winsten. In de jaren zeventig was die 48 procent. De grote angst is dat bedrijven massaal hun hoofdkantoren zullen verplaatsen naar landen als Ierland (15 procent) met veel lagere winstbelastingen. Shell en Unilever verplaatsten hun hoofdkantoren onlangs al naar Groot-Brittannië. Ook Boskalis dreigt te vertrekken. Portugal (31,5 procent) en Duitsland (29,8 procent) kennen echter wel een hogere vennootschapsbelasting. Mocht een hogere winstbelasting er niet in zitten, dan wordt het misschien tijd voor een nieuw akkoord van Wassenaar.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden