Vrijdag opent in het Amsterdamse Van Gogh Museum de tentoonstelling Van Gogh in Auvers. De Volkskrant toog naar het Franse plaatsje waar de schilder zijn laatste maanden doorbracht en waar hij vriendschap sloot met de excentrieke dokter Gachet.
Een steile stenen trap leidt vanaf een rustig straatje naar de tuin van een groot, zandkleurig huis met witte luiken. ‘De eerste keer dat Vincent van Gogh deze trap beklom, schijnt hij zich halverwege te hebben omgedraaid’, zegt Van Gogh-expert Wouter van Veen. Met een diepe, verrukte zucht – ‘aaahhh’ – zou de kunstenaar het landschap in zich hebben opgenomen. Het uitzicht is nu, zo’n honderddertig jaar later, ongetwijfeld meer volgebouwd. Toch is het niet onaangenaam: boerenhuisjes afgewisseld met villa’s, zacht glooiende heuvels.
We zijn bij het huis van de arts Paul-Ferdinand Gachet in Auvers-sur-Oise, een charmant lintdorp zo’n 30 kilometer ten noorden van Parijs. Auvers, de plek waar Nederlands beroemdste 19de-eeuwse schilder de laatste maanden van zijn leven doorbracht. Wouter van Veen leidt ons, samen met conservatoren van het Van Goghmuseum, rond langs plekken die de herinnering aan ‘Vincent’ hier levend houden. Die zijn er genoeg. Allereerst: het gemeentelijke kerkhof (‘het op een na best bezochte in Frankrijk’), waar Van Gogh begraven ligt naast zijn broer Theo. Het met klimop bedekte graf ligt pal naast de gouden velden die hij onder andere in zijn beroemde Korenveld met kraaien vereeuwigde.
De rondleiding vindt plaats in het kader van de aankomende tentoonstelling Van Gogh in Auvers in het Van Goghmuseum. De tentoonstelling belicht de volgens het museum ‘onderbelichte’ periode in het oeuvre van Van Gogh, wat een beetje gek klinkt voor een kunstenaar naar wie zo veel onderzoek is gedaan. In ieder geval brengt de tentoonstelling bruiklenen van over de hele wereld samen, waaronder acht schilderijen uit het Parijse Musée d’Orsay, die normaal gesproken niet worden uitgeleend.
Over de auteur
Sarah van Binsbergen schrijft voor de Volkskrant over beeldende kunst.
Vlak bij het kerkhof ligt de Onze-Lieve-Vrouwenkerk die Van Gogh vastlegde in een sfeervol schilderij met kobaltblauwe lucht. Andere ankerpunten zijn de herberg waar hij voor 3,5 franc per nacht een kamer huurde en de boomwortels, gelegen op het terrein van een innemend gepensioneerd echtpaar, die Van Gogh vermoedelijk vastlegde op zijn laatste schilderij. Borden met reproducties van schilderijen sieren zowat elke straathoek. Het is duidelijk: Vincent was hier.
Van Gogh kwam op 20 mei 1890 aan in Auvers en stierf er op 29 juli 1890, nadat hij zichzelf met een revolver in de borst had geschoten. Vanwege dat zelfgekozen einde zou je denken dat hij in Auvers het dieptepunt van zijn depressie bereikte. Met de enorme productie die hij in deze laatste maanden aan de dag legde is dat haast niet voor te stellen: in zeventig dagen schilderde hij zo’n zeventig doeken. Die barsten overwegend van kleur en levenslust, alsof hij inderdaad verrukt was over alles wat dit plaatsje te bieden had. Ruim vijftig van die schilderijen zijn te zien in het Van Goghmuseum.
Het zandkleurige huis van Gachet, een Parijse arts die deels in Auvers woonde, speelde in Van Goghs laatste maanden een belangrijke rol. Gachet vormde de aanleiding voor Van Gogh om naar Auvers te komen. Na ontslag uit de psychiatrische inrichting in Saint-Remy zocht hij een rustige plek om zich weer op het schilderen te storten. Liefst niet te ver van Parijs, daar woonde zijn broer en steun en toeverlaat Theo. Theo vond dokter Gachet, gespecialiseerd in melancholie, bereid om een oogje in het zeil te houden terwijl Vincent verder herstelde. Al snel raakten de twee bevriend en schilderde Van Gogh vele uren in de tuin. Hard werken, veel schilderen; dat was de beste manier om zijn ziekte op afstand te houden, drukte Gachet hem op het hart. Wie was deze dokter en wat was zijn relatie met Van Gogh?
‘[I]k [heb] in dr. Gachet een ware vriend gevonden en zoiets als een nieuwe broer – zozeer lijken we uiterlijk op elkaar en qua karakter ook’, schreef Van Gogh na een paar weken in Auvers aan zijn zus Willemien. Inderdaad hadden ze uiterlijk wel iets van elkaar weg – rossig haar, blauwe ogen. Wat Gachets karakter betreft: aan Theo schreef Van Gogh dat de dokter hem ‘minstens zo ziek en verdwaasd als jij en ik’ leek. Tegen Willemien noemde hij hem ‘erg nerveus en heel merkwaardig’. Hij leek in de dokter een zielsverwant te zien, iemand met dezelfde melancholische inborst.
Merkwaardig schijnt de dokter inderdaad geweest te zijn. Kunstcriticus Georges Rivière noemde hem ‘een van de meest eigenaardige persoonlijkheden van de 19de-eeuw’. Naast arts en homeopaat was Gachet ook amateurschilder, kunstverzamelaar, verzamelaar van botten en schedels en lid van de Société d’autopsie mutuelle (de Vereniging voor wederzijdse autopsie). Hij had een grote schare kunstenaarsvrienden. ‘Zijn kunstenaarsvrienden zagen hem naar verluidt als een goede dokter en een amateurschilder; zijn medische collega’s zagen hem als een goede schilder en een middelmatige dokter’, schrijft kunstjournalist Martin Bailey in het boek Van Gogh’s Finale (2021).
Van Gogh was niet de enige schilder die veel tijd doorbracht bij Gachet. Wie het huis vandaag de dag bezoekt, krijgt al snel de indruk dat het er een zoete inval was voor kunstenaars. Zo wijst Van Gogh-expert Wouter van Veen op de zolder naar wat verfstreken op een draagbalk: ‘Het verhaal gaat dat dit verf van Cézanne is.’ Je ziet voor je hoe de beroemde postimpressionist tijdens het schilderen zijn kwast afsmeert. Een weinig opzienbarend stenen bankje in de tuin duidt de plek aan waar naast Van Gogh en Cézanne ook impressionisten Camille Pissarro en Armand Guillaumin met de dokter hebben geluncht.
De tuin van Gachet is ook de plek waar Van Gogh een van zijn meest legendarische en duurste schilderijen maakte; een portret van de excentrieke dokter. Van Gogh schilderde Gachet als een buitenman, met een gezicht ‘in de kleur van een oververhitte baksteen’. Onder zijn witte pet piept rood haar tevoorschijn, zijn kleding is ultramarijnblauw. Het rood zindert in contrast met die koele blauwtinten. Het takje vingerhoedskruid verwijst naar zijn beroep – vingerhoedskruid werd in de homeopathie gebruikt voor de behandeling van hartziekten.
Zelf vergeleek Van Gogh het portret van Gachet met een zelfportret uit 1889, waarin hij tegen een wervelende blauwe achtergrond zit en waarin het blauw, net als bij de portretten van Gachet, contrasteert met zijn eigen vuurrode haar. Gachet was ‘helemaal weg’ van dat zelfportret, later kreeg hij het in zijn bezit en hing het in zijn salon. De houding van beide zitters is anders, maar de intense droefheid die uit de twee paar bleekblauwe ogen spreekt is dezelfde.
Naast deze twee schilderijen is dokter Gachet ook het onderwerp van de eerste en enige ets die van Van Gogh ooit maakte. In die ets heeft de dokter dezelfde verdrietige ogen als op de schilderijen, diepe groeven in zijn gezicht en een pijp in zijn mondhoek. In de tentoonstelling in het Van Goghmuseum is de pers waarmee Van Gogh en Gachet die eerste ets afdrukten te zien: een prachtig antiek exemplaar van donker hout.
‘Bijzonder aan de ets is dat Van Gogh onmiddellijk experimenteerde met afdrukken in kleur’, zegt curator Sara Tas van het Van Goghmuseum. Zij stelde parallel aan Van Gogh in Auvers een kleinere prentententoonstelling samen rondom de ets. Het museum heeft negen afdrukken van de ets in de collectie, ze variëren in kleur van grijstinten tot monochroom blauw of rood. Etsen in kleur gebeurde eind jaren 1890 wel al, maar was zeker niet gangbaar, zegt Tas: ‘Normaal deden alleen heel goede etsers dat.’ De durf en experimenteerdrift die zijn schilderijen kenmerken, zie je hier terug.
Gachet maakte op zijn beurt ook een portret van zijn vriend. En wel op diens doodsbed. Want ondanks de werklust, de vriendschap en de natuur die hij er vond, koos Van Gogh er in Auvers voor om zijn leven te beëindigen. Het verhaal is bekend: op zondagavond 27 juli trok hij, vermoedelijk met zijn schildersezel, de velden bij Auvers in. Op een gegeven moment schoot hij zichzelf daar in de borst met een pistool en raakte buiten bewustzijn. Toen hij bijkwam strompelde hij terug naar zijn kamer in herberg Ravoux. Twee dagen later stierf hij daar, met Theo aan zijn bed.
De tekening van Gachet is een eerbetoon, zij het van het weinig flatteuze soort. Hij beeldt Van Gogh af met diepe groeven in het geschoren gezicht, hangende mondhoeken en zijn linker, verminkte oor duidelijk in beeld. De blauwe ogen, die zo leken op die van hemzelf, had hij voor hij aan de tekening begon eigenhandig gesloten.
Van Gogh in Auvers. Zijn laatste maanden en Dr. Gachet & Van Gogh. Experimenteren met etsen. 12/5 t/m 3/9, Van Goghmuseum, Amsterdam.
Van Gogh schilderde twee versies van het portret van Gachet. De eerste is een van zijn duurste schilderijen: in 1990 ging het bij Christie’s onder de hamer voor 83 miljoen dollar, toen de hoogste veilingprijs ooit voor een kunstwerk. Het werd gekocht door Japanse zakenman Ryoei Saito, die later beweerde dat hij het samen met zijn lichaam wilde laten cremeren. Gelukki Source: Volkskrant