‘Ik hoop zo dat ik na dit weekend weer onbekommerd kan praten over Turkse kwesties.’ Aan het woord is een Turks-Nederlandse vrouw met een goede baan in Nederland. Jarenlang hield ze zich niet actief bezig met de politiek in het land waar haar wortels liggen. Dat is veranderd nu er zondag bij de Turkse verkiezingen voor het eerst in twintig jaar een kandidaat tegenover president Recep Tayyip Erdogan staat die kans maakt hem te verslaan.
Nu heeft de Turks-Nederlandse vrouw gestemd op de oppositiekandidaat, Kemal Kiliçdaroglu. Om, zoals zij het omschrijft, bij te dragen aan meer vrijheid van meningsuiting. Niet alleen in Turkije, maar ook onder Turkse Nederlanders. ‘Ook in Nederland ben ik tegen mijn wil op mijn woorden gaan letten. Als je tegen Erdogan bent, ben je meteen een landverrader’, zegt Dila, die niet met haar echte naam in de krant wil. ‘Als de oppositie wint, krijgen andersdenkenden meer vrijheid, daar en ook hier.’
Ook voor de ruim 400 duizend Turkse Nederlanders staat veel op het spel bij deze Turkse verkiezingen. Sinds de couppoging in Ankara in 2016 voelen tegenstanders van de huidige president zich ook in Nederland verder beknot om zich in het openbaar uit te spreken. In dat jaar werd de Nederlandse columnist van Turkse afkomst Ebru Umar aangehouden in Turkije, vanwege een aantal kritische tweets. De onderlinge spanningen zijn nu zo groot dat bij de Amsterdamse RAI, waar Turkse Nederlanders tot zondag konden stemmen, op de laatste avond een massale vechtpartij ontstond.
Ook Dila kijkt sindsdien uit met wat ze post op Facebook. ‘Ik wil zonder problemen mijn familie en vrienden in Turkije kunnen bezoeken.’ Laatst schreef ze toch iets wat scherper op, en ontving prompt een reactie: ‘Dit ga ik melden bij de staat.’ ‘Er is een enorm klikapparaat ontstaan. Ik ken mensen die hebben vastgezeten om hun uitingen. Het is dwingend, je moet in de pas blijven lopen.’
Wat er gebeurt als je buiten de lijntjes kleurt, ervoer de Turkse Utrechter Ahmet Taskan aan den lijve. Hij komt openlijk uit voor zijn bewondering voor Fethullah Gülen, de geestelijke die Erdogan verantwoordelijk houdt voor de mislukte staatsgreep. In de periode na de couppoging werd hij geïntimideerd en met de dood bedreigd – hij kreeg er beveiliging voor.
Taskan was een prominente bruggenbouwer tussen het Nederlandse en Turkse bedrijfsleven. Maar n 2016 keerden veel Nederlandse Turken zich van hem af. ‘Van de ene op de andere dag wilden veel mensen niets meer met mij te maken hebben. Ze waren bang om met mij gezien te worden, dat ze dan niet meer naar Turkije zouden kunnen.’ Nu besteedt hij meer tijd aan imkeren, en verkoopt hij zijn honing online. ‘Gelukkig heb ik daar veel plezier in.’
Taskan hoopt vurig op verandering. Misschien dat hij dan ooit weer naar Turkije kan, op bezoek bij zijn familie. Het valt hem op hoe weinig Nederlandse Turken zich zo uitspreken zoals hij. ‘Zelfs nu de oppositie sterker is durven ze het nauwelijks hardop te zeggen als ze niet op de AK-partij van Erdogan hebben gestemd.’
Maar liefst een kwart van de Turkse Nederlanders voelt zich onveilig in de eigen gemeenschap vanwege de invloed van Turkije in Nederland, peilde het onderzoeksinstituut Clingendael recentelijk. Andersdenkenden ervaren druk om zichzelf te censureren. Erdogan heeft een grote aanhang onder de Turkse Nederlanders: bijna de helft van de kiesgerechtigden onder hen ging stemmen bij de vorige verkiezingen, en tweederde van hen koos voor de zittende president, meer dan in Turkije zelf.
Erdogan heeft vanwege zijn grote aanhang in Nederland, en ook in Duitsland en België het stemmen in de diaspora zo’n tien jaar geleden vergemakkelijkt met het opzetten van stembureaus buiten Turkije – in West-Europa wonen zo’n 5,5 miljoen Turken. Veel aanhangers in Nederland voelen deze keer extra noodzaak om hun stem uit te brengen, omdat een nek-aan-nekrace wordt voorspeld.
Je treft ze bijvoorbeeld rond de grote Ulu-moskee aan de Utrechtse Kanaalstraat. De moskee wordt, zoals veel Turkse gebedshuizen, gesteund door Diyanet, het Turkse staatsdirectoraat voor godsdienstzaken dat zich bezig houdt met de religieuze beleving van Turken in het buitenland. In een lunchroom vlakbij serveert een 20-jarige verpleegkundige in opleiding gepofte aardappels gevuld met olijven en stukjes komkommer en tomaat. Ook zij ging naar de RAI om haar stem uit te brengen. ‘Turkse politiek boeide me niet, maar nu voelde ik dat Erdogan mijn stem nodig heeft’, zegt ze – haar naam wil ze niet in de krant.
De studente in spijkerbroek met lang donker haar in een staart omschrijft zichzelf als ‘verkaasd’: ze is in Nederland geboren, haar Turks is matig, en ze staat liever op de camping dan dat ze naar het geboorteland van haar ouders op vakantie gaat. Toch staat ze vierkant achter Erdogan. ‘Hij heeft zo veel voor Turkije gedaan. Nu moeten de Turken in Europa hem steunen.’
Ook Ismail (45), die even verderop met zijn familie de supermarkt Bendi runt, staat ‘voor duizend procent’ achter de president ‘die Turkije echt vooruit heeft geholpen’. Dat andersdenkenden zich onderdrukt kunnen voelen, vindt Ismail ‘overdreven’. ‘In onze zaak komen ook Koerden’, zegt hij. ‘Met sommigen ben ik bevriend. We praten alleen niet over politiek.’
Hoe verhit de sfeer is, ziet de 20-jarige studente ook in de lunchroom aan de Kanaalstraat. Vooral oudere bezoekers kunnen volgens haar niet meer op normale toon over politiek praten. Ze hoopt dat het niet verder escaleert. ‘Ik schaam me als ik de beelden van de vechtpartij in de RAI overal op TikTok zie’, zegt ze. ‘Wat zullen Nederlanders niet van ons denken?’
Dila was getuige van die vechtpartij: ze was er zondagavond aanwezig als vrijwillig toezichthouder van de oppositiekandidaat. Na sluiting van de stembussen was ze de niet gebruikte formulieren aan het tellen, toen ze een paar meter verderop een discussie tussen twee toezichthouders hoorde oplopen. ‘Al snel kwamen er steeds meer mensen op af.’
De Mobiele Eenheid greep in, volgens de politie waren er driehonderd mensen bij de rel betrokken. ‘Sommigen waren niet meer te houden’, zegt Dila. ‘Het was heftig om mensen te zien schoppen en slaan met wie ik de afgelopen dagen koffie had gedronken.’
Het was vaker onrustig in de RAI, waar bij elke stembus toezichthouders van alle politieke partijen aanwezig waren. Onder hen, zag Dila, ook Turkse imams van Diyanet-moskeeën in Nederland. ‘Van tijd tot tijd stroomde de ruimte vol met stemgerechtigden. ‘Daar is weer een door een politieke partij betaalde bus aangekomen’, grapten we dan. Een keer ging toen een aanwezige stemgerechtigde door het lint tegen medewerkers van de AK-partij: ‘Hoe kan het dat die aanhangers van Erdogan al die bussen hierheen mogen regelen?’ Ook op die hoog opgelopen discussie kwam meteen veel volk af.’
Daarom houdt ze haar hart vast voor het geval er een tweede stemronde nodig is, als geen van de vier presidentskandidaten zondag een absolute meerderheid behaalt. Ook in Nederland zou het Turkse consulaat weer regelen dat Turkse Nederlanders naar de stembus kunnen gaan in de dagen voor 25 mei. ‘Ik vrees dat de sfeer dan nog grimmiger wordt.’
‘Iedereen is op zijn hoede’, zegt Mehmet Cerit, hoofdredacteur van het kritische medium De Kanttekening. ‘De spanning is minder groot dan in de periode na de couppoging, maar Erdogan heeft nog steeds een fanatieke aanhang. Die zijn als voetbalsupporters. De hatelijke taal vanuit Turkije komt via de schotels in de Nederlandse woonkamers terecht, ze worden opgehitst. Bij Erdogan-aanhang is de stemming: het is nu of nooit, we moeten opstaan voor onze grote leider.’
Cerit let daarom deze weken extra op zijn woorden, in zijn omgeving zijn veel Erdogan-aanhangers. ‘We praten liever over koetjes en kalfjes. Iedereen weet hoe ik erover denk. Binnen veel families praat men voorzichtig over politiek, om de banden niet in gevaar te brengen.’
Afgelopen weekend zat hij bij een bruiloft aan tafel toen hij de vraag kreeg hoe hij over de verkiezingen dacht. ‘Ik voelde alle ogen op me gericht. In zo’n situatie let dan op mijn woordkeuze, geen felle woorden. Maar ik zeg wel: ik hoop dat Erdogan wordt weggestemd. Het is dat het me wordt gevraagd, ik zou het niet uit mezelf zeggen. Voor je het weet loopt het uit de hand.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden