Leerlingen met een fysieke of geestelijke beperking, militairen, gedetineerden, vroegtijdige schoolverlaters, ouderen of leerlingen van privéscholen: voor dit jaar hebben 8.349 mensen zich aangemeld voor het staatsexamen, dat donderdag van start gaat. Dit door de overheid georganiseerde examen is bedoeld voor leerlingen voor wie het niet mogelijk is om via het reguliere onderwijs deel te nemen aan het eindexamen.
Het staatsexamen heeft precies dezelfde waarde. Wel verschillen de voorwaarden: de leerlingen mogen het examen spreiden over meerdere jaren, mits ze hun diploma binnen tien jaar behalen.
‘Het is elk jaar weer een enorme puzzel om het staatsexamen te organiseren’, zegt Martijn Jacobus, woordvoerder van het College voor Toetsen en Examens, dat toeziet op de kwaliteit van de examens (Duo is belast met de praktische uitvoering). ‘Er zijn tweeduizend examinatoren, secretarissen en surveillanten bij betrokken. Die moeten bovendien beschikbaar zijn in hun vakantieperiode, want de mondelinge examens vinden na afloop van het centraal schriftelijk examen plaats.’
Net als alle andere eindexamenkandidaten leggen staatsexamenleerlingen een centraal schriftelijk examen af, dat voor 50 procent meetelt. In het reguliere onderwijs bestaat die andere 50 procent uit cijfers van toetsen die leerlingen eerder in de bovenbouw hebben afgelegd. Staatsexamenleerlingen sprokkelen de andere helft bij elkaar met mondelinge examens. Die worden afgenomen door examinatoren, veelal bestaande uit bevoegde docenten uit het voortgezet onderwijs.
Staatsexamenkandidaten krijgen pas in juli te horen of ze geslaagd zijn. Dit komt volgens Martijn Jacobus omdat docenten in het reguliere onderwijs eerst heel druk zijn met het berekenen van de cijfers voor hun eigen leerlingen, als op 14 juni de normering bekend wordt. De schriftelijke examens van de staatsexamenleerlingen zijn dan nog maar voor 75 procent nagekeken. Ze worden om die reden achtergehouden tot alle mondelinge examens zijn afgelegd.
‘Het zou oneerlijk zijn om onderscheid tussen de kandidaten te maken’, aldus Jacobus. ‘Óf iedereen krijgt een cijfer, óf niemand.’ Waar de centraal schriftelijke examens voor reguliere leerlingen dus de grande finale is, is dit voor staatsexamenkandidaten nog maar het begin.
Een groep docenten trekt jaarlijks door het land om in de vakantieperiode staatsexamens af te leggen en maakt daarbij kennis met bijzondere leerlingen. Twee van hen doen verslag.
Marjorie Huisraad (58), docent biologie op het Van der Meij College (vmbo) in Alkmaar:
‘Ik ben opgegroeid in Suriname. Mijn moeder zei altijd: je diploma is je eerste man. Een man kan je verlaten, een diploma niet. Tegenwoordig is een diploma niet altijd vereist en kun je ook groeien in je vak, maar ik wil alsnog zo veel mogelijk mensen aan een diploma helpen. Zieke kinderen, militairen, gevangenen: iedereen heeft er recht op.
‘Vandaar dat ik me vijf jaar geleden heb aangemeld als examinator voor de mondelinge staatsexamens biologie voor vmbo-leerlingen. Het werk is ontzettend divers. Ik heb leerlingen tegenover me die vanwege een handicap helemaal verkrampt in een stoel zitten. Maar hun hersenen zijn niet verkrampt, dat is mooi om te zien.
‘Sommigen zijn zó slim, alsof de nieuwe Einstein voor je staat. Anderen zijn timide of hebben gedragsproblemen. Ik moet ook weleens militairen examineren, die een mavodiploma nodig hebben om sergeant te worden. Stoere kerels met gespierde armen vol tatoeages, die dan zó klein worden als je een vraag stelt over voortplanting of de menstruatiecyclus.
‘Een mondeling voor vmbo’ers duurt 25 minuten, daarna hebben mijn collega en ik – we zijn altijd met z’n tweeën – 10 minuten de tijd om het cijfer te bepalen. Ik neem standaard een klein geraamte mee en een bos kunstbloemen. Geen echte, want sommige leerlingen zijn allergisch. Dan vraag ik: is dit een insectenbloem of een windbloeier en waar zie je dat dan aan?
‘Bij autistische leerlingen zet ik de bloemen achter in het lokaal, want sommigen schrikken van al dat materiaal. Er wordt ons aangeraden zo kaal mogelijk op het examen te verschijnen. Niet te kleurrijke kleding, geen scherp parfummetje, geen rinkelende armbanden. Dat kan alleen maar afleiden.
‘De leerling die me het meest is bijgebleven, is een jongen die in een driedelig pak op het examen verscheen. Hij vertelde dat hij het pak al twee dagen van tevoren had klaargelegd, op aanraden van zijn ouders.
‘Als ik een leerling zie stuntelen tijdens het mondeling, vraag ik altijd: welk thema heb je goed voorbereid? Dan kun je daar wat vragen over stellen en een leerling vertrouwen geven. Via zijsprongetjes behandel je dan de andere thema’s. Je moet leerlingen goed aanvoelen. Het is echt maatwerk, maar dat maakt het juist zo leuk.’
Henk Vegter (54), wiskundeleraar op het Aurum College in Lelystad, een school voor voortgezet speciaal onderwijs (havo/vwo):
‘Voor mijn leerlingen, van wie de meesten een vorm van autisme hebben, is het staatsexamen dubbel stressen. Ze komen tegenover vreemde examinatoren te staan, terwijl ze juist gebaat zijn bij vertrouwde gezichten. Bovendien krijgen ze hun cijfers van het centraal schriftelijk examen niet te horen voordat ze aan hun mondeling beginnen, waardoor ze zich minder goed kunnen voorbereiden op het laatste gedeelte van het examen. Dit vergroot de kansenongelijkheid ten opzichte van reguliere leerlingen.
‘Als examinator word ik veel naar andere vso-scholen gestuurd. Doordat ik de leerlingenpopulatie ken, lukt het me goed om de staatsexamenleerlingen op hun gemak te stellen. Ik heb weleens een meisje voor me gehad dat huilend binnenkwam, zó spannend vond ze het. En huilend ging ze ook weer naar buiten, maar wel met een 8,5 op zak.
‘Ik probeer tijdens het mondeling gebruik te maken van de omgeving. Dan staat er bijvoorbeeld een kast in het lokaal en vraag ik: hoe lang zou een bezemsteel zijn die daarin past? Ik heb altijd veel spullen bij me; kaarten, dobbelstenen, een glas water met een rietje erin. Op die manier probeer ik het levendig te maken.
‘De enige 10 die ik tijdens een mondeling staatsexamen heb gegeven, was aan een militair. Die moest na tien jaar trouwe dienst een vmbo-diploma op een hoger niveau behalen, anders zou hij worden ontslagen. Die jongen was supergemotiveerd. Hij ging zitten en kon alles vertellen. Het was een plaatje van een examen.
‘Ik heb ook een keer in een ziekenhuis in Hengelo een jongen in een rolstoel geëxamineerd. Hij had behoorlijke vergroeiingen. Ik vroeg: mag ik je vragen om een driehoek te tekenen? Dat mocht. Hij hield met zijn rechterhand de geodriehoek op zijn plek en tekende met zijn linkerhand om die rechterhand heen een driehoek.
‘Dat zijn de leerlingen die vaak mooie cijfers behalen. Het zijn strijders. Ze hebben letterlijk geleerd om te vechten voor hun leven, om überhaupt dat potlood vast te kunnen houden. Een diploma geeft deze leerlingen waardigheid.
‘Eén keer heb ik examens afgelegd in de gevangenis van Valkenburg, terwijl de bewaker op de gang stond. Ik hoef niet te weten wat die mensen hebben gedaan. Op het moment dat ze tegenover me zitten, zijn het gewoon leerlingen. Ik behandel iedereen hetzelfde.’
De helft van de deelnemers aan het staatsexamen bestaat uit leerlingen van vso-scholen (voortgezet speciaal onderwijs), waar specialistische ondersteuning wordt geboden. De scholen vallen volgens de wet onder het primair onderwijs, waardoor er veel leerkrachten voor de klas staan die rechtstreeks van de pabo komen en niet de bevoegdheid hebben om eindexamens af te nemen. De meeste vso-scholen hebben om die reden geen examenlicentie. Vandaar dat het voor deze leerlingen noodzakelijk is om het staatsexamen af te leggen. In het regeerakkoord is opgenomen dat er wordt toegewerkt naar een transitie waarbij het vso onder het voortgezet onderwijs komt te vallen, waardoor deze scholen in de toekomst hun eigen leerlingen kunnen examineren.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden