N.B. Het kan zijn dat elementen ontbreken aan deze printversie.
Rationele fictie Kan fictie helpen om beter te leren denken? Ja, zeggen de auteurs én lezers van ‘Rational Fiction’. Maar dan moeten we wel een ander soort fictie schrijven.
Eliezer Yudkowski wilde al in 2010 de wereld waarschuwen voor de gevaren van kunstmatige intelligentie. Hij zag aankomen dat er ooit een super-intelligente AI zou komen, die zo slim zou zijn dat de mens de controle zou verliezen.
Yudkowski deed niet alleen onderzoek naar AI, hij is ook een aanhanger van rationeel denken. Dit is een verzameling denkmethodes, die een persoon in staat stellen om te handelen met duidelijke geformuleerde motivaties of redenen. Een andere manier van denken dan dat we als mensen gewoon zijn om te doen in het dagelijks leven. Niet op basis van emoties of foute aannames moet een mens tot handelen overgaan, maar vanuit een gestructureerde denkmethode. Daarbij moeten alle mogelijke consequenties van een handeling worden overwogen. En tijdens het overwegen onderzoekt de rationele denker zijn eigen kennis goed, om er achter te komen of er geen foute aannames in zitten.
Yudkowski is de oprichter van het webforum LessWrong waar zo’n 9.000 mensen lid van zijn. Daar proberen deelnemers zich verder te trainen in het maken van rationele keuzes. Zij gebruiken de denkmethodes vooral om na te denken over grote maatschappelijke problemen, van het klimaatprobleem tot de dominantie van AI.
De vraag blijft: met welke hulpmiddelen leer je het beste om rationeel te denken? Yudowski bedacht dat hij daarvoor het beste een verhaal kon schrijven met een personage in de hoofdrol dat rationeel denkt. Dus schreef hij in 2010 een versie van Harry Potter waarin Harry rationeel denkt: Harry Potter and the Methods of Rationality.
Personages die rationeel redeneren in fictie zijn er al genoeg. Neem de populaire sciencefiction-roman Mars van Andy Weir (beter bekend als The Martian, door de verfilming met Matt Damon, waarin astronaut door zijn bemanning wordt achtergelaten op de planeet Mars en in zijn eentje moet zien te overleven).
De astronaut gaat systematisch te werk om levend van de planeet af te komen. Hij gebruikt daarbij alles wat hij weet over biologie, scheikunde en andere natuurwetten om het verbouwen van voedsel en om communicatie met aarde mogelijk te maken. Op maar weinig plekken in het boek laat hij zich door emoties hinderen, terwijl angst of paniek ieder ander mens waarschijnlijk lam hadden geslagen. Begrijpelijk als je op een verre planeet gestrand bent.
Toch is Mars geen rationale fictie, maar vooral een uiteenzetting van natuurwetenschappelijke methodes. Het boek lijkt geschreven te zijn om te laten zien hoe ver wetenschap iemand kan brengen, en focust niét hoofdzakelijk op de denkmethodes van de astronaut.
Yudkowski’s Harry Potter and the Methods of Rationality doet dat wel. Harry is hier veranderd in een pedante, eigenwijze en betweterige elfjarige. Zijn tante Petunia Duffeling is in deze versie getrouwd met een Oxford-professor, die Harry geadopteerd heeft en hem alles leert over de natuurwetenschappen én rationeel denken.
In de originele serie gelooft Harry de reus Rubeus Hagrid gelijk als die hem komt vertellen dat hij een tovenaar is. In de rationele versie van het verhaal gebruikt Harry eerst experimenteel onderzoek om zichzelf en zijn vader te overtuigen van het bestaan van magie en Zweinstein. Rationeel als Harry is, is hij bereid zijn wereldbeeld te ‘updaten’ zolang er maar voldoende bewijs voor nieuwe en onbekende verschijnselen.
HPMOR, zoals de titel vaak wordt afgekort, heeft een grote schare fans. Ook is het werk al in elf talen verschenen en bestaat er een audio-versie. Bij het schrijven dachten de lezers actief mee: het einde is door Yudkowski geschreven als een gevecht tussen Voldemort en Harry, maar dan in de vorm van een eindexamen. Lezers konden via webforum Reddit een oplossing bedenken voor hoe Harry zich hieruit moest redden, zolang ze zich hielden aan de regels: hij mocht alleen de vaardigheden gebruiken die hij in het boek al had ontwikkeld en in Sisselspraak, een magische taal, kan je niet liegen.
Er is een actieve gemeenschap rondom HPMOR ontstaan, van stille bewonderaars tot mensen die het boek ‘levensveranderend’ noemen. Zo ook Tim Bakker (1993), die het boek in zijn tienerjaren ontdekte. „In HPMOR herkende ik mezelf. Ik voelde me tot het boek aangetrokken omdat in dit boek een personage centraal stond dat ik begreep, ik snap zijn manier van denken goed.”
Door het boek vond Bakker de LessWrong-gemeenschap, die hem weer op het pad bracht van Effective Altruism (EA), de ethische en filosofische beweging waarbij mensen onder andere 10 procent van hun inkomen weggeven aan maatschappelijke doelen. Meer lezers van de rationele Harry Potter zijn aangetrokken tot het rationele karakter van de beweging: in een poll uit 2019 op een Engelstalige EA-website, zei 24 procent van de respondenten door HPMOR van de beweging te hebben gehoord.
Nu leidt niet elk rationeel fictieboek meteen tot aansluiting bij een ethische beweging. Vaker lezen mensen boeken uit dit genre ook gewoon omdat ze zich in de personages herkennen of hun manier van denken makkelijker kunnen volgen dan in andere soorten fictie, net als Bakker.
De rationaliteitsdenkers zijn zich ook bewust van de tekortkomingen van het genre. De personages kunnen nogal betweterig en vervelend overkomen voor lezers die minder rationeel zijn ingesteld. Niet iedereen zal er plezier uithalen om tijdens het lezen zijn hersenen te moet gebruiken. Een valkuil van het rationaliteitsdenken is dat goed argumenteren tot een spel wordt. De rationalist zal misschien ook minder oog hebben voor de emotionele kanten van zijn medemensen, vooral als die kanten in fictie niet naar voren komen. Daardoor kan een vertekend beeld van de werkelijkheid ontstaan.
Er zijn ook schrijvers buiten het genre, die toch graag gelezen worden door rationaliteitsfans. De science-fictionschrijver Ted Chiang vaak online getipt, omdat zijn verhalen verkenningen zijn van wetenschappelijke concepten, opgeschreven in een precieze taal en alles klopt feitelijk. Maar de verhalen van Chiang worden ook geroemd om hun emotionele diepgang, zonder af te doen aan
Wat zijn korte verhalen anders maakt dan het boek van Yudkowski, afgezien van het feit dat ze niet gebaseerd zijn op al bestaand werk, is dat zijn verhalen geroemd worden om hun emotionele diepgang, zonder af te doen aan de complexe filosofische thema’s.
In Arrival – ook verfilmd – moet taalkundige Louise Banks de taal ontcijferen van buitenaards wezens, die onlangs contact hebben gemaakt met de aarde. Door haar werk begint Banks visioenen van de toekomst te ervaren die verband houden met haar begrip van de buitenaardse taal. Chiang onderzoekt in dit verhaal zeer specifiek hoe taal en onze ervaring van tijd met elkaar samenhangen. Maar anders dan in de meeste rationele fictie-werken geeft Chiang zijn personage Banks complexe emotionele worstelingen mee.
Wat de kenmerken zijn van een genre is een beladen en ingewikkelde kwestie. Bepalen autoriteiten zoals boekhandels en uitgeverijen wat de grenzen van een genre zijn? Of bepalen lezers zelf definities, als maar genoeg lezers de term gebruiken om gelijkenis tussen werken te vinden om elkaar van tips te kunnen voorzien? Rationele fictie ontleent zijn legitimiteit vooral aan dat laatste.
Het genre zal vermoedelijk de komende jaren nog populairder worden. In een wereld die steeds complexer wordt, zal de vraag naar fictie die echt aanzet tot goed nadenken over maatschappelijke problemen alleen maar toenemen.
U kunt ons via dit formulier informeren over taalfouten of feitelijke onjuistheden, dat stellen wij zeer op prijs. Berichten over andere zaken worden niet gelezen.
Source: NRC