Wie herinnert zich Fatal Attraction nog? De erotische thriller is bijna verdwenen uit de bioscoop. Dat heeft alles met MeToo te maken, stelt filmjournalist Basje Boer naar aanleiding van een podcast die haar doet terugverlangen naar het genre.
‘Kill the bitch!’ klonk het uit de bioscoopzaal. En: ‘Sla haar gezicht in!’ Het was 1987 en de film was Fatal Attraction van Adrian Lyne. Op het scherm geen monster, maar de tot wanhoop gedreven carrièrevrouw Alex, niet in een horrorfilm, maar in een genre dat inmiddels vrijwel vergeten is: de erotische thriller. In Fatal Attraction verandert Alex van een aantrekkelijke vrouw in een gevaarlijke stalker. Vrouwen, zo lijkt de boodschap van menig erotische thriller, zijn niet te vertrouwen. En mannen? Die trappen maar al te makkelijk in hun val.
Basje Boer (1980) schrijft essays over film voor diverse media en daarnaast schrijft ze fictie. Recent verscheen haar essaybundel Pose - Over hoe we kijken en wie we spelen.
De erotische thriller staat centraal in twee nieuwe seizoenen van You Must Remember This, een podcast over ‘de geheime en/of vergeten geschiedenissen van de eerste eeuw van Hollywood’. In Erotic 80s en Erotic 90s bespreekt filmjournalist Karina Longworth niet alleen geijkte voorbeelden van het genre, maar schetst ze vooral de cultuur waarin het ontstond. Terwijl ze ons meeneemt langs de mainstreamporno van de jaren zeventig en de aidscrisis van de jaren tachtig en via de tweede feministische golf naar een heropleving van conservatief gedachtengoed, ontdekken we dat de erotische thriller is gestoeld op twee zaken: seksuele bevrijding enerzijds en morele paniek anderzijds. En zo komt Longworth vanzelf op een ander punt: dat films altijd iets zeggen over de tijd waarin ze worden gemaakt.
We zagen Ellen Barkin en Al Pacino om elkaar heen draaien in Sea of Love (Harold Becker, 1989). Jessica Lange bracht Jack Nicholson het hoofd op hol in The Postman Always Rings Twice (Bob Rafelson, 1981) en Kathleen Turner verleidde William Hurt in Body Heat (Lawrence Kasdan, 1981). Paul Verhoeven leek met Basic Instinct (1992) te knipogen naar het genre van de erotische thriller en Paul Schrader maakte er met American Gigolo (1980) juist iets bloedserieus van. Wat al die films gemeen hadden was een directe of indirecte verwijzing naar de film noir uit de jaren veertig, van luxaflexschaduwen op blote huid tot het idee dat seks vooral spannend is als er gevaar dreigt.
Hoe de film noir in zijn tijd paste weten we: de reeks stemmige misdaadfilms over thema’s als hebzucht en beklemming was een directe reactie op de Grote Depressie. Maar dat menig film noir daar een strijd tussen man en vrouw aan toevoegde, waarbij die eerste werd verbeeld als sukkel en die tweede als femme fatale, doet vermoeden dat deze films nog op iets anders reageerden: de eerste feministische golf. Op eenzelfde manier moet de erotische thriller veertig jaar later in zijn tijd hebben gepast, ditmaal als reactie op de tweede feministische golf. Wat zegt het dan eigenlijk over onze tijd dat de erotische thriller nauwelijks nog bestaat?
In 2023 is het niet alleen de erotische thriller die uit de mainstream is verdwenen, maar ook genres als de actiethriller, het melodrama of de highschoolfilm. De films die vorig jaar in Nederland het best bezocht werden, waaronder de nieuwe Top Gun, de nieuwe Fantastic Beasts, de nieuwe Avatar en diverse nieuwe Marvels, vallen vrijwel allemaal in dezelfde van-alles-wat-categorie: een beetje humor, een beetje actie, een beetje feelgood.
In deze films, die zich afspelen in werelden die ver afstaan van de onze, staat er voor de kijker weinig op het spel. Er is geen spanning, want er is geen echt gevaar. Er is geen opwinding, want er is geen erotiek. Van de nieuwe films die in de eerste vier maanden van 2023 in Nederland werden uitgebracht waren er volgens Kijkwijzer slechts tien die sekssènes bevatten en daarvan hebben de meeste alleen een restrictie voor kinderen van 12 jaar en jonger. Zijn het de grote filmstudio’s die hun vingers niet meer durven te branden aan seks? Of is het publiek er allergisch voor geworden?
De erotische thriller mag uit de bioscoop vrijwel verdwenen zijn, op de streamingdiensten maakt hij een kleine comeback. Zo baseerde Showtime een serie op Paul Schraders American Gigolo en produceerde Paramount een hedendaagse versie van Fatal Attraction. Ook Fatal Attraction-regisseur Adrian Lyne is terug: hij maakte voor Hulu de film Deep Water, een erotische thriller met Ben Affleck en Ana de Armas.
‘I really hate sex scenes in movies and tv shows, like real bad’, bekent ene @luckychristin (geboren in 1997) op Twitter. Elders op internet reageert iemand op het nieuws dat de nieuwe romkom Anyone But You een leeftijdsrestrictie zal krijgen: ‘Romkoms zouden geen R-rating moeten krijgen.’ ‘Ik wil dat romkoms schattig zijn’, schrijft iemand anders.
De discussie over seksscènes die al langer op internet gaande is, is er een tussen generaties: GenZ, geboren tussen 1997 en 2012, versus de twee generaties boven hen. Seksscènes, vindt GenZ, zijn cringe (ongemakkelijk) en zelfs ‘grensoverschrijdend’. ‘Ik heb er niet mee ingestemd om mensen seks te zien hebben’, twittert iemand. Is deze jongste generatie overgevoelig, zoals millennials en GenX’ers beweren? Of heeft Generatie Cringe een punt?
In de podcast You Must Remember This, die gaat over uiteenlopende onderwerpen als Charles Manson, ‘vergeten’ filmmaker Polly Platt en tragische Hollywoodblondines, heeft feminisme altijd zijdelings een rol gespeeld. Maar in de nieuwste seizoenen ontkomt Karina Longworth er niet aan om het nadrukkelijker te bespreken, als ze het heeft over wat in de jaren tachtig en negentig het belangrijkste feministische twistpunt zou worden: seks. In de jaren zeventig waren feministen het min of meer met elkaar eens: porno was fout. Feminist Robin Morgan illustreerde dat in 1974 met haar befaamde uitspraak dat pornografie de theorie is en verkrachting de praktijk.
‘Voor de antipornofeminsten van [de jaren zeventig],’ schrijft Amia Srinivasan in Het recht op seks: Feminisme in de 21e eeuw, ‘was porno meer dan alleen maar vrouwonvriendelijke afbeeldingen van vrouwen en seks. Het was ‘je reinste propaganda’. Het was een ideologie die het patriarchaat onderstutte: in porno werd mannelijk geweld tegen vrouwen geërotiseerd, aangemoedigd en gelegitimeerd, en dat versterkte de bredere maatschappelijke en politieke ondergeschiktheid van de vrouw.’
In de jaren tachtig mondde het antipornostandpunt uit in een meer algemeen antiseksstandpunt dat stelde dat heteroseks per definitief niet feministisch kon zijn omdat het de patriarchale machtsverhouding bevestigde. Het gezicht van dat standpunt werd Andrea Dworkin, van wie in 1987 het beruchte Intercourse uitkwam. Maar in de jaren negentig kwam er een standpunt tegenover het antiseksfeminisme te staan: de ‘sex positivity’ van feministen als Camille Paglia. ‘Als je het hebt over Paglia,’ zegt Karina Longworth vertwijfeld in de eerste aflevering van Erotic 90s, ‘wordt het al snel verwarrend. Soms heeft ze helemaal gelijk en soms… heeft ze het volkomen mis.’
Paglia’s overtuiging dat seksualiteit niets was om je voor te schamen was zeer welkom in het feminisme van de jaren negentig, maar aan haar idee van vrije wil koppelde ze iets anders: eigen verantwoordelijkheid. Dus zei Paglia ook dingen als: draag je een kort rokje, dan moet je niet klagen als je wordt verkracht. Intussen bleef één vraag onbeantwoord: hoe verhoudt de verbeelding van seks zich tot de emancipatie van vrouwen?
En toen was daar Fatal Attraction, waarin de twee archetypen van de film noir, de sukkel en de femme fatale, worden vergezeld door een derde: de goede vrouw. Dan (Michael Douglas) is getrouwd met Beth (Anne Archer) maar gaat vreemd met Alex (Glenn Close), die hem maar niet wil laten gaan. In het oorspronkelijke scenario pleegde Alex uiteindelijk zelfmoord, maar toen testscreenings uitwezen dat het publiek dit niet bevredigend vond, werd er gekozen voor een ander slot: een final showdown tussen Alex en Beth.
Het is dit einde waarin feminist Susan Faludi in 1991 de ultieme verbeelding zag van wat ze beschreef in Blacklash: The Undeclared War Against American Women. Het conservatieve gedachtegoed uit die tijd, zo schrijft Faludi, stelde dat vrouwen niet ongelukkig waren omdat ze te weinig vrijheid hadden, maar juist omdat ze te véél vrijheid hadden. Ambitie en autonomie stonden maar in de weg van hun ware roeping: moeder en echtgenote zijn. Deze ‘backlash’ als reactie op het tweedegolffeminisme zag je volgens Faludi overal terug, in reclames, talkshows, tijdschriften – en in de bioscoop. Zo ook in Fatal Attraction, waarin de patriarchale orde wordt hersteld wanneer de vrijgevochten Alex wordt vermorzeld door de ‘goede moeder’ Beth.
Voor het publiek was die strijd niet alleen bevredigend maar zelfs louterend, en precies daarin zag Faludi het bewijs voor haar backlash-theorie. Maar Karina Longworth stelt daar in You Must Remember This iets tegenover. In Alex ziet zij meer dan alleen een symbool van antifeministische propaganda, namelijk een kwetsbare vrouw die stuit op afkeer en weerstand, louter omdat ze zelfstandig is. Longworth benad Source: Volkskrant