‘Onze vrijheid eindigt waar de islam begint.’ ‘Grenzen dicht, prikkeldraad om Nederland heen en slagbomen plaatsen.’ ‘Kijk, hier in de wijk zie je wat omvolking doet.’ Dit soort citaten, en talrijke variaties op het thema, klinken in de interviews van Powneds Rutger Castricum, dinsdag in de eerste aflevering van zijn nieuwe serie Rutger en de nationalisten.
In drie kwartier portretteert Castricum drie witte mannen die rechtsextremistische ideeën koesteren, en die soms graag zouden concretiseren. Neem Ben, die foto’s aan de wand heeft hangen van een uitgebrande moskee. ‘Dat stemt me vrolijk.’ Aan de wand een poster van het Vlaams Blok: ‘Hand in hand, terug naar eigen land.’ Een oranje-blanje-bleu-vlag hangt op het balkon van zijn portiekflat. Dat die associaties oproept met de NSB en dat buren zich eraan storen, daaraan heeft hij geen boodschap.
Een eenzame man is Ben, die gebukt gaat onder de leegheid van zijn bestaan: geen partner, geen kinderen. Ja, bekent hij Castricum, dan ben je wel bereid meer risico’s te nemen voor je idealen. Een spandoek tonen met de Mohammed-cartoon van Kurt Westergaard, bijvoorbeeld, ook als je daarmee de woede van de moslimwereld over je afroept. ‘Ach, het leven is komen en gaan.’
Meer nog dan hun denkbeelden maken zulke uitspraken van de eerder reeds veroordeelde extremisten huiverig: ze getuigen van een zekere opofferingsgezindheid. De mannen denken niet alleen in racistische en gewelddadige patronen, maar zijn ogenschijnlijk ook actiebereid. Luister naar de marinier die er prat op gaat dat de helft van zijn kazerne in coronatijd niet was gevaccineerd. Die ontslag nam als beroepsmilitair en nu wil vechten tegen de gevestigde politiek, die hij een ‘criminele organisatie’ noemt. ‘De overheid houdt zich niet aan de regels, waarom zouden wij dat wel doen?’ Die ‘wij’ zijn zeker honderd (ex-)beroepsmilitairen die zich volgens hem voorbereiden op gewapend ingrijpen. Een bestorming naar Amerikaans model? ‘Dat gaan we nog wel meemaken.’
In november verscheen een rapport van de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) waarin die noteerde zich zorgen te maken over de normalisatie van rechts-extremisme. De beweging groeit niet, haar dreiging neemt wel toe – iets wat Castricums portretten ook lijken te weerspiegelen. Lijken, want grootspraak en overdrijving zijn onlosmakelijk verbonden met extremisme, en niet alle abjecte, mediageile praatjes monden automatisch uit in fysiek geweld.
Castricum zelf roept de vraag op of hij met zijn aandacht voor de zelfbenoemde nationalisten racistische en xenofobe denkbeelden niet juist de wind in de zeilen geeft. Zijn aanpak bewijst het tegendeel: hij ondervraagt kritisch en vasthoudend, onderzoekt waar politieke denkbeelden zijn gevoed door persoonlijke rancune (vaak) en legt trefzeker de eenzaamheid bloot die de geïnterviewde extremisten kenmerkt. Hij vergoelijkt niet, maar maakt hun wereld inzichtelijk. Zodat je je realiseert dat deze potentiële tijdbommen meer gebaat zijn bij enige empathie dan luidkeelse afkeuring alleen. Met tact demonteren.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden