‘Onze zaak is juist! De overwinning zal aan ons zijn! Hoera!’ Een bejaarde man heft op het plein voor het Bolsjoj-theater onder instemmend applaus de handen ten hemel, als besluit van een korte toespraak over de Tweede Wereldoorlog, die in Rusland de ‘Grote Vaderlandse Oorlog’ wordt genoemd. Maar de niet mis te verstane woorden verwijzen in de huidige context ongetwijfeld naar de strijd in buurland Oekraïne. Een accordeon zet in en al gauw klinken over het plein de eerste woorden van het overbekende oorlogslied Kraanvogels. Tientallen mensen zingen mee. Er wordt gedanst. Het plein voor het theater is sinds jaar en dag een ontmoetingsplek voor Russen die stil staan bij het einde van de oorlog tegen nazi-Duitsland, waarin naar schatting 27 miljoen Sovjetburgers het leven verloren.
Dit jaar is Ruslands belangrijkste feestdag heel anders dan anders. Oorlogsveteranen, die in voorbije jaren nog de bankjes voor het Bolsjoj bevolkten en felicitaties in ontvangst namen, zijn er vrijwel niet meer. Zonder opgaaf van redenen is een van de populairste elementen van de Overwinningsdag afgelast, een massale optocht waarbij tienduizenden Moskovieten de portretten met zich meedragen van in de oorlog gesneuvelde familieleden. Die stoet eindigde doorgaans in een massaal volksfeest in het centrum van Moskou, op en om het Rode Plein.
Over de auteur
Geert Groot Koerkamp is correspondent Rusland voor de Volkskrant. Hij woont sinds 1992 in Moskou.
Maar datzelfde Rode Plein blijft ook na de militaire parade van dinsdagochtend hermetisch afgegrendeld, en over de normaal op deze dag gesloten hoofdstraat Tverskaja raast het verkeer als op iedere andere dag. Veiligheidsmaatregelen worden genoemd als mogelijke reden, misschien ook met het oog op de raadselachtige drone-aanval op het Kremlin van vorige week. Maar het afgelasten van de optocht zou ook verband kunnen houden met de vrees dat al te veel mensen portretten met zich zouden meedragen van militairen die recentelijk zijn gesneuveld in Oekraïne.
Sommige Moskovieten hebben niettemin besloten toch individueel met portretten van hun dierbaren naar het centrum te komen. ‘Ik kom hier elk jaar sinds 1996’, zegt een frêle vrouw van 90 die haar naam liever niet wil zeggen. ‘Dat zou onbescheiden zijn.’ Ze draagt twee grote foto’s mee van haar vader, die in de oorlog bij de artillerie vocht. Haar man gaf na de oorlog les aan de militaire academie. ‘Gorbatsjov heeft nog les van hem gehad’, lacht ze.
Enkele uren daarvoor haalde president Vladimir Poetin enkele honderden meters verderop vanaf de tribune op het Rode Plein ongemeen fel uit naar het Westen, dat volgens hem ‘bloedige conflicten en staatsgrepen teweegbrengt, haat zaait, alsmede russofobie en agressief nationalisme, en traditionele waarden verwoest die een mens tot mens maken’. Het Westen is volgens hem uit op ‘het uiteenvallen en de vernietiging van ons land’ en op ‘het uitwissen van de resultaten van de Tweede Wereldoorlog’.
Oekraïne is ‘een gijzelaar geworden van een staatsgreep en van het misdadige regime dat op basis daarvan is geïnstalleerd door zijn westerse meesters’, aldus Poetin. “Tegen ons moederland is opnieuw een echte oorlog ontketend. Maar wij hebben het internationale terrorisme teruggeslagen, we beschermen de bewoners van de Donbas en zorgen voor onze eigen veiligheid.’
Opmerkelijk genoeg werd Poetin daarbij geflankeerd door de leiders van de vijf Centraal-Aziatische republieken, de Belarussische president Loekasjenko en de Armeense premier Pasjinjan. Het was voor het eerst in jaren dat zo veel buitenlandse gasten in Moskou de parade gadesloegen. Vorig jaar was er niemand om Poetin gezelschap te houden, het jaar daarvoor alleen de president van Tadzjikistan.
Mogelijk heeft het Kremlin dit jaar extra druk uitgeoefend om de leiders naar Moskou te krijgen, om daarmee te demonstreren dat Rusland ondanks steeds meer westerse sancties en het verlies van directe banden met veel westerse landen in de wereld verre van geïsoleerd is. Vooral significant was de aanwezigheid van president Tokajev van Kazachstan, die eerder te kennen heeft gegeven dat zijn land niet van zins is de onafhankelijkheid van de inmiddels door Rusland geannexeerde ‘volksrepublieken’ Donetsk en Loehansk te erkennen.
De parade zelf was opvallend snel – binnen een uur – voorbij. Onder de meer dan achtduizend soldaten die langs de tribunes marcheerden (vorig jaar liepen er nog elfduizend mee) waren ruim honderd militairen die aan het front in Oekraïne hebben gevochten. En waar in voorbije jaren de parade op 9 mei werd aangegrepen om de wereld Ruslands militaire macht te tonen, kreeg het publiek nu welgeteld één tank te zien, een oude T-34 die nog tijdens de Tweede Wereldoorlog veelvuldig werd gebruikt. Moderne tanks, pantservoertuigen en artillerie deden niet mee, vermoedelijk omdat die zijn ingezet aan het front. Voor het tweede jaar op rij ontbrak ook de afsluitende parade van de luchtmacht.
De schrale parade mag de feestvreugde niet drukken. Duizenden drommen in de loop van de dag samen in het Gorkipark, nog zo’n traditionele ontmoetingsplek voor veteranen. Ze staan er in lange rijen voor een bordje pap, ze zingen en dansen. Oekraïne lijkt ver weg. De enige verwijzing naar het oorlogsgeweld daar zijn incidentele lintjes in de vorm van de letter Z en een openluchttentoonstelling aan de oever van de Moskva-rivier onder de titel Helden en heldendaden, gewijd aan Russen die in Oekraïne hebben gevochten.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden