Wat maakt dit bestaan voor u de moeite waard? Wat was de eerste geur die u rook, de eerste angst die u voelde? Waaraan ontleent u schoonheid en troost in uw leven? Wat heeft de wetenschap ons eigenlijk gebracht: kennis of begrip? Het waren dit soort vragen die journalist, programmamaker en schrijver Wim Kayzer decennialang voorlegde aan een keur aan filosofen, beeldend kunstenaars, musici, schrijvers en wetenschappers. Maandag maakte de VPRO bekend dat Kayzer, de man met het karakteristieke lapje voor zijn linkeroog, is overleden. Hij werd 76.
Korte gesprekken werden het nooit die Wim Kayzer voerde, met schrijvers als J.M. Coetzee en György Konrád, evolutionair bioloog Stephen Jay Gould en kunstenaar/dichter Armando. ‘Er zijn geraffineerdere martelmethoden dan deze’, verzuchtte de Colombiaanse Nobelprijswinnaar Gabriel García Márquez in 1989, na een gesprek in een bloedhete villa in Havana, dat negen uur had geduurd.
Misschien wel zijn meest gelauwerde reeks is de serie Een schitterend ongeluk (1993). Hij bracht zes wetenschappers bij elkaar, onder wie neuroloog Oliver Sacks, zoöloog en paleontoloog Stephen Jay Gould en filosoof Daniel C. Dennet. De centrale vraag: tot waar bent u gekomen in uw begrip over ons denken en doen? ‘Die dag was wild, vreemd en belangwekkend… Ieder van ons is door die dag veranderd’, schreef Sacks later.
Zelf heeft Kayzer zijn intellectuele vermogen ‘altijd pover en dus irrelevant gevonden’, zei hij zelf in 2020 tegen de Belgische krant De Standaard. ‘Via anderen ben ik op zoek gegaan naar antwoorden. Ik heb vaak via de omweg van die anderen geleefd. Het was meer onzekerheid dan lafheid. Natuurlijk leer je van alles over het leven, in de privésfeer, hoe de maatschappij reilt en zeilt, waar alle paradoxen uithangen, maar je leert niets over hoe je leven móet. Ik heb vaak schipbreuk geleden. Zo gaat het nog steeds. Tel je winst maar niet uit.’
Kayzer werd in 1946 geboren in Den Haag. De Tweede Wereldoorlog heeft hem gevormd, zei hij in De Standaard. ‘Ik heb er in mijn leven, vaak zonder het te beseffen, bijna alles aan afgemeten. Na de oorlog kwamen zeven decennia waarin we niet bang hoefden te zijn dat er in het ochtendgrauwen op de deur werd gebonsd om ons te halen.’
Zijn romandebuut Onfatsoenlijke herinneringen (1988) draaide om de holocaust. Een Nederlandse schrijver gaat naar München voor een ontmoeting met een voormalige SS’er die in de concentratiekampen Dachau en Ravensbrück honderden, zo niet duizenden mensen ombracht.
Na een radiocarrière bij de Vara, vanaf midden jaren zeventig, stapte Kayzer in 1983 over naar de VPRO. Daar maakte hij tot 2002 een groot aantal tv-programma’s die werden gekenmerkt door hun intellectuele inslag. Dat de kijkers Kayzers interviews en documentaires hadden gewaardeerd, bleek nog in 2021. De VPRO vroeg vanwege zijn 95-jarig bestaan welke programma’s, makers en titels ‘een ultiem VPRO-gevoel’ geven. Kayser werd in de canon opgenomen met onder meer Koot en Bie, Zomergasten en Tegenlicht.
De serie waarmee Kayzer in 2000 zijn 25-jarige tv-carrière afrondde, was Van de schoonheid en de troost. Aan onder anderen violist Yehudi Menuhin, filosoof Martha Nussbaum en stripauteur Marten Toonder vroeg hij: ‘Wat maakt dit leven de moeite waard?’
‘De vraag is verkeerd, al heb ik ze zelf aan de godganse wereld gesteld’, concludeerde Kayzer in 2020. ‘Hoe máák je dit bestaan de moeite waard. Dat was de goede vraag geweest.’ Zijn leven eigen liep toen al op zijn laatste benen, benadrukte hij, met medicatie, nieuwe hartkleppen en pacemakers. ‘Het is vanzelfsprekend dat ik sterf en het is tegelijk absurd. Tussen die twee gevoelens slijt ik mijn dagen. (...) Ik hang met mijn nagels aan de dakgoot en wil nog lang niet vallen. Het leven is me zo ontzettend lief.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden