De Russen verplaatsen sinds vorige week burgers uit de regio Zaporizja naar delen dieper in bezet gebied. Volgens het bezettingsbestuur gaat het vooralsnog om inwoners van achttien plaatsen nabij de frontlinie. Rusland beweert dat er sprake is van vrijwillige evacuatie. Iedereen heeft het recht om op gevaarlijke plekken te blijven, aldus de door de Russen aangestelde gouverneur Jevhen Balytsky, ‘maar de tijd zal een oordeel vellen’.
Oekraïne hint al wekenlang op een grootschalig offensief om de Russen terug te dringen, maar laat niks los over waar dat zal plaatsvinden. Het staat buiten kijf dat de regio Zaporizja, die Rusland vorig jaar deels annexeerde, van groot strategisch belang is.
Over de auteur
Joram Bolle is algemeen verslaggever van de Volkskrant.
In de regio ligt onder meer Melitopol, na Marioepol de belangrijkste stad in bezet gebied in Zuid-Oekraïne. Als Oekraïense troepen Melitopol heroveren, kunnen ze vanaf daar de belangrijke aanvoerlijn tussen de Krim en de rest van bezet gebied afsnijden. Bovendien ligt in Zaporizja de grootste kerncentrale van Europa, in normale tijden goed voor 20 procent van de stroomvoorziening van Oekraïne.
Een van de achttien plaatsen waaruit mensen vertrekken, is Enerhodar, waar de kerncentrale staat. Die staat onder Russisch beheer, maar Oekraïens personeel houdt hem draaiende. Dat personeel woont grotendeels in Enerhodar. Het Internationaal Atoomenergieagentschap (IAEA) maakt zich daarom grote zorgen om de evacuaties en de ‘toenemende gespannen, stressvolle en uitdagende omstandigheden’ waarin dat personeel zijn werk moeten doen. Volgens de directeur van de centrale is het personeel zelf vooralsnog niet geëvacueerd.
De zorgen van het IAEA betreffen ook de militaire activiteit rondom de kerncentrale. Volgens Oekraïne gebruikt Rusland de centrale als schild, waarvandaan het Oekraïense doelen beschiet. De centrale wekt op dit moment geen elektriciteit op, maar er bevindt zich wel nucleaire brandstof in de reactoren, die niet zomaar volledig kunnen worden uitgezet. Om de reactoren draaiende te houden, is stroom nodig, die afgelopen jaar meermaals is uitgevallen.
In totaal zijn volgens Rusland inmiddels bijna 1.700 mensen, onder wie 660 kinderen, overgebracht naar Berdjansk en Prymorsk, plaatsen aan de Zee van Azov. Daar hebben ze tijdelijke huisvesting gekregen. Bezettingsgouverneur Balytsky zegt het besluit te hebben genomen om ‘eerst alle kinderen en hun ouders, ouderen, gehandicapten en ziekenhuispatiënten’ te evacueren.
De Oekraïners spreken van gedwongen deportaties, zoals eerder het geval was vanuit bijvoorbeeld Cherson. ‘Ze proberen burgers te evacueren naar waar ze hun eigen defensieve linies opstellen, om ze als schild te kunnen gebruiken’, aldus een woordvoerder van de zuidelijke troepen van het Oekraïense leger.
De burgemeester in ballingschap van Melitopol, Ivan Fedorov, zegt op Telegram dat maar een klein deel van de Oekraïners naar de kustplaatsen aan de Zee van Azov wordt gebracht. De meesten worden volgens hem gedeporteerd naar Rusland. Waar Fedorov dat op baseert is onduidelijk, net als zijn claim dat de Russen in totaal 70 duizend burgers willen deporteren.
Oekraïne ziet nog een reden voor het wegvoeren van burgers. Rondom de frontlinie zou het leger zo ongehinderd militaire stellingen kunnen opbouwen. Tegelijkertijd ziet Fedorov ook een uittocht van Russische ‘collaborateurs en bezetters’. Twee van de drie ‘evacués’ uit de stad Tokmak zouden geen burgers zijn, maar tot het leger behoren. Collaborateurs in de regio verbranden documenten, troepen zijn aan het plunderen geslagen en apparatuur wordt uit ziekenhuizen geroofd, zegt Oekraïne.
Dat is mogelijk allemaal om een gevoel van paniek te veroorzaken, zegt Fedorov. In Tokmak en Enerhodar zouden troepen via luidsprekers zelfs letterlijk ‘er is paniek’ verkondigen. Lange files naar de Krim zijn het gevolg, omdat veel mensen een veilig heenkomen zoeken. Automobilisten kwamen tussen Melitopol en de Krim vijf uur in de file te staan voor een checkpoint. Militairen en vrachtwagens met geplunderde goederen zouden volgens Fedorov makkelijker door kunnen rijden.
Winkels dreigen intussen leeg te raken: ‘Je kunt niet eens een brood kopen’, aldus Fedorov. Medicijnen zijn ook amper te verkrijgen. Ziekenhuizen ontslaan patiënten vroegtijdig, uit angst dat er straks geen elektriciteit en water meer is. Als ze zich laten evacueren, krijgen ze wel weer medische zorg, wordt ze voorgehouden.
Denktank Institute for the Study of War zegt dat ‘de bezetters omstandigheden creëren die het leven ondraaglijk maken in bezet Zaporizja, om zodoende de gedwongen evacuaties te versnellen’.
Wat mee zou kunnen spelen, is de vrees van Rusland dat de lokale bevolking het Oekraïense leger zou helpen zodra die erin slagen gebied te heroveren. De Russen wantrouwen met name de Oekraïners die hebben geweigerd een Russisch paspoort te nemen toen Rusland de regio Zaporizja en drie andere regio’s vorig jaar annexeerde.
Vorige maand sprak Michailo Podoljak, adviseur van de Oekraïense president Zelensky, al de verwachting uit dat vooral ‘Oekraïners die de bezetting niet accepteren’ zouden worden geëvacueerd. Eind april tekende de Russische president Poetin bovendien een nieuw decreet: vanaf 1 juli 2024 wordt iedereen zonder Russisch paspoort gedeporteerd uit de geannexeerde gebieden.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden