‘Met deze imposante, caleidoscopische en sprankelende roman over vergankelijkheid en voortleven toont Anjet Daanje de magische scheppingskracht van verbeelding’, schrijft de jury in haar rapport.
Wat een pech voor Auke Hulst, Carmien Michels, Niña Weijers en Donald Niedekker die dit jaar ook genomineerd waren: tegen prima donna Daanje viel moeilijk op te boksen. Lyrische recensies, uitgebreide interviews, een onweerstaanbaar televisieoptreden bij Brommer op zee; de schrijfster was overal en haar roman al snel helemaal nergens meer - uitverkocht bij elke boekhandel. Krap een half jaar na verschijning is het boek al aan de vierde druk toe. Zo werd ‘Het lied’ algauw de literaire uitblinker van dit jaar.
Een grote roman is het, niet alleen qua omvang (ruim 650 pagina’s) maar ook qua compositie (elf met elkaar vervlochten verhalen die een tijdspanne van drie eeuwen beslaan) en thematiek (De Dood). Alles draait om de enigmatische Eliza May Drayden, schrijfster van het duistere boek Haeger Mass. Pure fictie, maar Emily Brontë-kenners zullen een en ander herkennen, want Daanje baseerde haar hoofdpersonage op de beroemde schrijfster van Wuthering Heights.
Gewaagd: Eliza May is al dood als het eerste verhaal, in 1847, begint. Alles wat de lezer over haar te weten komt is uit de tweede hand. Van de vrouw die haar lichaam aflegt (in een fenomenale scène waarin tederheid en horror subliem gecombineerd worden), via mensen die haar gekend hebben, die haar boek lazen, haar leven bestudeerden, haar biografie schreven of haar raadselachtige notitieboekje in een kluis hebben liggen. En allemaal vertellen ze net iets anders over Eliza May, ze vullen elkaar aan én spreken elkaar tegen. Het is aan de lezer om uit die overweldigende warboel van verhalen, aantekeningen, transcripties, flarden uit Haeger Mass, dagboekfragmenten en artikelen een eigen versie van het verhaal te destilleren. Speurend lezen, op zoek naar vreemde details, verwijzingen en herhalingen in een poging antwoord te krijgen op de talloze vragen die gaandeweg oprijzen (is Eliza May nou wel of niet levend begraven, om maar iets te noemen).
‘Barstensvol doorwrochte intertekstualiteit’, zei juryvoorzitter Guy Verhofstadt tijdens de uitreiking, en ja, dat is zo, maar laat je niet afschrikken. Het lied grijpt je en sleurt je mee, rats, die drie eeuwen door, beschreven in verschillende stijlen − gothic, romantisch, essayistisch, biografisch, realistisch – het sleept je mee, óók als je nooit van Emily Brontë gehoord hebt, niet weet wat intertekstualiteit betekent of niet van gothic houdt. ‘Een literaire tour de force’, aldus Verhofstadt, maar tegelijkertijd een dijk van een pageturner.
Het leven van Anjet Daanje (1965) zelf is minder wervelend dan haar boek. Ze leeft een teruggetrokken bestaan in Groningen, reist amper, doet nauwelijks publieke optredens en komt in interviews naar voren als bedachtzaam en een beetje verlegen. ‘Ik wil schrijven maar geen schrijver zijn’, is een uitspraak die ze meermaals deed, onder andere in een interview met de Volkskrant: ‘Ik had het idee dat ik dan gewichtige en interessante dingen moest gaan zeggen. Dat kan ik helemaal niet, dat vind ik nog steeds.’
Ze is afgestudeerd als wiskundige, maar eigenlijk al haar hele leven met taal en literatuur bezig. Als 17-jarige schreef ze een essayistisch werkstuk over Jane Eyre van Charlotte Brontë, later verdiende ze de kost met het schrijven van scenario’s en op haar 27ste debuteerde ze met haar eerste roman Pianomuziek in de regen. Vele romans volgen (Het lied is haar tiende), hier en daar krijgt ze een positieve bespreking, maar echt opgemerkt wordt ze niet. Als niemand geïnteresseerd blijkt in haar manuscript over een soldaat in de Eerste Wereldoorlog geeft ze het schrijven bijna op.
Maar dan besluit de kleine Groningse uitgeverij Passage het toch uit te geven. De herinnerde soldaat is een buitenissig liefde-in-tijden-van-oorlogsverhaal geschreven in een denderende, haast manische stijl die de lezer ruim vijfhonderd pagina’s geboeid houdt. Het betekent haar doorbraak. Het boek belandt op de longlist van de Librisliteratuurprijs, krijgt vijf ballen in NRC Handelsblad en wordt uitgeroepen tot Beste Groninger Boek 2020. Inmiddels is het in meerdere landen vertaald.
Veel lezers stonden versteld van het feit dat Daanje weinig ervaring heeft in de liefde, zó passioneel, gedetailleerd en overtuigend beschreef zij de vurige liefde tussen soldaat Amand en zijn Julienne. En ze was ook al nooit in Kortrijk geweest, terwijl ze de loopgraven beschrijft alsof ze er zelf in de modder heeft gelegen. Het is tekenend voor de grote verbeeldingskracht van Daanje, die taferelen weet op te roepen die tot in al je zintuigen doordringen.
‘Ik leef in een fantasiewereld’, vertelt ze in een interview in NRC, ‘Ik denk dat ik de normale wereld ontoereikend vind.’ Het lied van ooievaar en dromedaris is opnieuw een manifestatie van Daanjes rijke geesteswereld. Moeiteloos laveert ze tussen verschillende personages, van doodgraver tot klokkenmaker, tussen de 19de en de 21ste eeuw, tussen seks en kwantummechanica, tussen brieven en essays. Dat ze gaandeweg de lezer niet kwijtraakt maar juist meer in haar greep krijgt, is het bewijs van haar meesterschap.
3x de Boekenbon Literatuurprijs
1. De Boekenbon Literatuurprijs is de opvolger van wat vroeger de ECI- en nog eerder de AKO Literatuurprijs was. Het is − samen met de Libris Literatuurprijs − de grootste prijs van Nederland; de winnaar ontvangt € 50.000.
2. Voorgaande winnaars waren onder andere Wessel te Gussinklo, Oek de Jong, Tommy Wieringa en Jeroen Brouwers. Voor het eerst in tien jaar wordt de prijs weer eens gewonnen door een vrouw. Joke van Leeuwen was in 2013 de laatste.
3. Het is nog nooit voorgekomen dat een schrijver de Boekenbonliteratuurprijs én de Libris Literatuurprijs wint. Anjet Daanje zou wel eens de eerste kunnen zijn. Dat weten we volgend jaar mei, als de Librisprijs wordt uitgereikt.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden