Een van de meer ironische gevolgen van Ruslands invasie in Oekraïne is dat westerse landen the Global South, ofwel het mondiale Zuiden, hebben herontdekt. En ze zijn geschrokken. Wie had verwacht dat Ruslands tweede invasie van Oekraïne tot een schokgolf van mondiale verontwaardiging zou leiden, kwam bedrogen uit. Ja, zulke invasies van buurlanden zijn zeldzaam - ongeprovoceerde landjepik. En ja, de oorlogsmisdaden zijn weerzinwekkend.
Over de auteur:
Arnout Brouwers is historicus en redacteur van de Volkskrant. Hij schrijft om de week een wisselcolumn met Arie Elshout.
Maar voor veel landen weegt dat niet op tegen de mix van hun eigen historische grieven jegens westerse landen (Amerika’s imperialisme, Europees kolonialisme), hun actuele noden (voedselprijzen, benzineprijzen) én hun andere wensen - een wereld waarin het zedenprekende Westen een toontje lager zingt, waarin landen kunnen kiezen tussen de gunsten van grootmachten, en waarin ze ‘in hun waarde’ worden gelaten, ook als ze de democratie opzij zetten, of een lastige vakbondsleider laten verdwijnen, of een criticus aan mootjes hakken.
Met meer dan 140 VN-lidstaten is de mondiale afkeuring van de Russische invasie in de VN onbetwist. Maar feit is ook dat de diplomatie met Rusland doorgaat, net als de handel. Het Westen kan Rusland economisch niet isoleren. En onder de ‘afzijdigen’ zitten de grootste landen ter wereld (China, India, en Brazilië) dus wie mensen gaat tellen ziet een heel andere balans.
De multipolaire wereld biedt een dun ideologisch vernislaagje voor landen om, ook als ze zelf in het verleden zwaar hebben geleden onder (vaak West-Europese) bloedige imperialistische veroveringsoorlogen, de invasie van Oekraïne af te doen als betreurenswaardig conflict met complexe oorzaken, dat zo snel mogelijk moet worden beëindigd - dondert niet hoe.
Daaronder toont zich echter de échte nieuwe wereld - en dat is een koude, cynische plek om te leven. Het is een wereld waarin de waarden en idealen van de internationale ordening die gestalte kreeg na de Tweede Wereldoorlog al ten onder lijken te zijn gegaan - al bestaan ze formeel nog wel. Die waarden hebben plaatsgemaakt voor een keiharde machtsstrijd en nationaal gedicteerd opportunisme. De beste term hiervoor is ‘transactionalisme’ - een wereld geregeerd door het principe voor wat hoort wat, quid pro quo, wat krijg ik terug om jouw ‘waarden’ te onderschrijven?
Nu is zulk ‘transactionalisme’ altijd onderdeel geweest van de internationale diplomatie, maar nieuw is hoe openlijk ook sommige landen in het mondiale zuiden, die altijd moreel zo hoog te paard zaten, afstand nemen van de idee dat de internationale orde méér is dan de wet van de jungle. Deze landen, die het buitenlandbeleid van westerse landen zo graag hypocriet noemen (vaak terecht, zoals dagelijks in de vrije westerse pers valt te lezen) zijn nu helpers van een wereldorde waarin waarden handelswaar zijn en alleen het eigen transactionele voordeel telt.
Tocht zien genoeg landen in het mondiale Zuiden wél de risico’s van zo’n aanpak - die zich immers als een boemerang tegen hen kan keren. En op zich is het begrijpelijk dat landen hun handen willen vrijhouden en gedreven worden door hun eigen urgente noden, zeker in deze onzekere overgangstijd.
Westerse landen die in en buiten Oekraïne iets willen redden van ‘hun’ internationale orde (wiens ‘universele waarden’ inderdaad door talloos veel miljoenen in het mondiale Zuiden worden onderschreven, vaak tegen hun corrupte, gewelddadige leiders in) hebben nu ‘ontdekt’ hoezeer ze het mondiale Zuiden de afgelopen decennia links hebben laten liggen, en met welke gevolgen.
Nu de belangstelling terug is, blijkt het speelveld veranderd. China heeft een alternatief verhaal én een geldbuidel, een zelfverzekerd India lacht om westerse kritiek: er zijn vele monden te voeden. En Rusland is de cynische horzel die zich met wrede export-paramilitairen en desinformatiecampagnes weer in Afrika heeft genesteld.
In deze ‘transactionele wereld’ moeten westerse landen die de regels overeind willen houden ze zelf minder schenden, elders minder preken en beter luisteren, en vooral méér leveren. Bijvoorbeeld op cruciale onderwerpen als klimaatverandering.
Westerse landen zullen wendbaarder moeten zijn, zonder hun principes overboord te gooien. De debatten hierover zullen fel zijn, want waar ligt de grens? Ze beschikken nog altijd over de middelen om de basisbeginselen van de internationale orde overeind te houden, in en buiten Oekraïne. Hopelijk ook over de wil. Het alternatief is autocratisch nihilisme.
Source: Volkskrant