In de loop der jaren zijn talloze defonities van Europa gegeven. Laat ik daaraan nu deze toevoegen: Europa is dat deel van de Oude Wereld, waarin een Amerikaanse militaire interventie met democratie en bevrijding wordt geassocieerd.
Over de auteur:
Thomas von der Dunk is cultuurhistoricus
Een grote meerderheid van de Europeanen staat, met Amerika, in de huidige Russische agressieoorlog, die zich gaandeweg tot een proxy-oorlog tussen West en Oost ontwikkelt, terecht aan de zijde van Oekraïne. In dat éne opzicht heeft Poetin feitelijk gelijk: hij vecht nu inmiddels de facto ook tegen de NAVO - door eigen toedoen.
Omdat Poetin pas bij de Oder wil stoppen, staat hier namelijk in feite de hele Europese orde van na 1989 op het spel. Dat maakt een ‘compromisvrede’ riskant, omdat dat door de agressor als beloning zal worden gezien - en als aanmoediging om later, als het militair weer is aangesterkt, onder een of ander voorwendsel de expansie voort te zetten. In dat opzicht bezit de Oekraïense vrijheidsstrijd ook voor ons een existentieel karakter.
Poetin is immers volstrekt onbetrouwbaar en een goede leerling van Hitler gebleken: garanties zijn niets waard. Daarom is het nodig om het Kremlin nu de nek te breken.
Het huidige conflict wordt regelmatig met de Koude Oorlog uit de jaren vijftig vergeleken, maar we zijn nu zowel beduidend beter als beduidend slechter af. Beduidend beter: het huidige Rusland is economisch en militair een schim van de Sovjet-Unie. Anders dan China, waarvan het steeds meer de vazal wordt, produceert het niets hoogwaardigs van belang, alleen maar grondstoffen.
Het essentiële verschil: China is assertief in de verwachting dat het steeds machtiger wordt - Rusland assertief in de verwachting dat het steeds machtelozer wordt. Voor het herstel van het Russische imperium is het nu of nooit. Dat maakt de door rancune gedreven Poetin ook veel gevaarlijker dan Brezjnev - in zij tijd was het Kremlin niet zozeer uit op machtsexpansie, als wel op machtsbehoud.
Maar in een aantal andere opzichten is het Westen beduidend slechter af. Allereerst is in een aantal democratieën de betonrot binnengeslopen - met Trumps Amerika vooraan. Een vaak autocratisch rechtspopulisme is ook in Europa tot een belangrijke stroming uitgegroeid, omdat door de neoliberale afbraak van de staat sinds 1989 veel burgers - en niet geheel zonder reden - de staat niet meer als bescherming, maar als bedreiging zijn gaan zien.
Voor Nederland iconisch: het gasschandaal en het toeslagenschandaal. Gewone burgers worden voor kleine foutjes fors gestraft, grote bedrijven met fiscale rulings gefêteerd. Daarnaast is er een graaiende bovenklasse van ceo’s ontstaan, die aan de rest van de samenleving geen boodschap heeft.
Maar niet alleen intern - het vertrouwen van de eigen burgers in het eigen politieke stelsel - ook extern is het Westen verzwakt. Allereerst omdat het relatieve mondiale gewicht van Amerika en Europa is afgenomen. Traditioneel al in de jaren 50 ongebonden landen als India en Indonesië tellen zwaarder mee. Belangrijker: het Westen krijgt buiten Japan en Zuid-Korea (die een parallel tussen de Russische en Chinese dreiging zien) in de rest van de wereld nu nauwelijks steun. Ook in dat opzicht betalen we de prijs voor decennia rechtse kortzichtigheid.
De kern van de lauwe reacties is tweeledig: als wij een probleem hebben, houdt het Westen ook de boot af. En: het Westen meet met twee maten, is daardoor hypocriet. Waar wij in Europa - en daarmee kom ik op mijn definitie van zojuist terug - de Amerikanen als bevrijders zien, ligt dat elders anders. Washington als voorvechter van vrijheid en democratie? Hoe bedoelt U?
Neem Latijns-Amerika: daar is men de Amerikaanse steun aan de militaire dictaturen van indertijd nog niet vergeten - denk aan de door de CIA gesteunde staatsgreep in Chili. Vooral de Republikeinen kenden weinig scrupules: om de belangen van Amerikaanse multinationals te dienen liever een rechtse dictatuur dan een linkse democratie. En beschouwde niet ook Thatcher Pinochet als een goede vriend? De Braziliaanse president Lula hoorde tot de slachtoffers daarvan. Die wil dus nu niet zomaar partij kiezen. Brazil first!
Of neem Zuid-Afrika. De ANC-regering wil zelfs uit het Internationaal Strafhof stappen om Poetin te kunnen ontvangen. Wie steunde indertijd de strijd tegen de Apartheid? Juist ja (nee, niet uit onbaatzuchtigheid, maar dat is secundair). Wie steunde het Apartheidsbewind? Juist ja. Want het ANC: dat waren vuige communisten. Tegenwoordig pronkt ook Rutte graag met Mandela, maar onze VVD boycotte voordien elke door het ANC gevraagde boycot, want de belangen van Shell (ook in Nigeria) gingen vóór. Misschien met allerlei best valide argumenten, maar dan geldt wel: houd dan nu je mond.
En bovenal is er het meten van twee maten, dat voor lauwe reacties buiten het Westen zorgt. Om ons even tot VVD en CDA in Nederland te beperken (met veel parallellen bij Europese zusterpartijen). Democratie versus dictatuur? Toenmalig VVD-woordvoerder Hans van Baalen stelde dat in Egypte Sisi met zijn staatsgreep het juiste had gedaan. Een invasie zonder VN-mandaat? Wat dacht U van Irak? VVD en CDA stonden er volledig achter. Illegale annexatie met terreur jegens de autochtone bevolking? En de getolereerde Israëlische bezetting van Palestina dan, die elk tweestatenoplossing tot illusie maakt? Veel vrome woorden over de internationale rechtsorde van rechts Nederland - maar daden: ho maar.
Tja, dan is het niet zo gek dat men elders zegt: sorry, dit is niet ons conflict, dit lossen jullie zelf maar op. Hoe kwalijk dat ook is.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden