‘Zooey’, smoezen twee wandelaars voor de deur van het statige Capitool in Helena, hoofdstad van de Amerikaanse staat Montana. ‘Zooey’, gonst het binnen uit een groepje mensen voor het kantoor van de gouverneur. ‘Zooey’, zeggen bezoekers op een houten bankje naast de vergaderzaal. Je ontsnapt er hier niet aan: de naam Zooey Zephyr klinkt overal. Maar waar is ze zelf op deze maandag 1 mei?
Vorige week kreeg Zephyr (34), Montana’s eerste transgender parlementslid, landelijke bekendheid. De Democraat werd door rechts-conservatieve Republikeinen verbannen uit de vergaderzaal. Na een discussie over zorg voor transgenders kreeg ze een spreekverbod opgelegd. Zephyr mag alleen op afstand meestemmen.
Over de auteur
Maral Noshad Sharifi is correspondent Verenigde Staten voor de Volkskrant. Ze woont in New York.
Haar zaak staat niet op zichzelf. De afgelopen maanden verloren verschillende progressieve politici in conservatieve staten hun privileges na een rechts offensief. In Oklahoma werd een zwarte non-binaire volksvertegenwoordiger de toegang ontzegd tot de commissievergaderingen, omdat die tijdens een protest iemand onderdak had geboden. In Tennessee schorsten de Republikeinen twee zwarte parlementsleden, die hadden deelgenomen aan een betoging in het parlementsgebouw.
Het zijn uitwassen van de anti-democratische koers die uiterst rechtse Amerikanen varen. Ze verbannen boeken, wissen de slavernijgeschiedenis uit, nemen seksuele vrijheden af en perken de rechten in van lhbti’ers. Sinds kort is daar een nieuwe tactiek bij gekomen: progressieve politici in de staatsparlementen de mond snoeren.
Voor de ingang van een zaaltje in het parlementsgebouw van Montana houdt men de adem in. Elk moment kan de vergadering van de justitiële commissie beginnen – daarin heeft Zooey Zephyr een zetel. Voor de deur staan beveiligers. Fotografen klemmen hun camera’s vast. ‘Zooey’, zoemt het in de massa. ‘Zooey’. Niemand weet of ze vandaag welkom is.
Als Montana iets in overdaad heeft, is het ruimte. De hoofdstad Helena wordt omringd door bos, velden en besneeuwde bergtoppen. Deze cowboystaat van 1 miljoen inwoners ligt weggestopt tussen Wyoming en Canada. Wat hier gebeurt, haalt zelden het landelijke nieuws. Een van de laatste keren was afgelopen januari, toen drie beren, die besmet bleken met het vogelgriepvirus, moesten worden geëuthanaseerd. Dit is een staat van vrijgevochten libertariërs met, naar eigen zeggen, een ‘leven en laten leven’-mentaliteit. Maar die ruimte lijkt niet voor iedereen bedoeld.
In januari richtte een groep conservatieve Republikeinen de zogenoemde ‘Freedom Caucus Montana’ op. Deze uiterst rechtse factie, in 2015 landelijk opgericht, is nu in tien staten actief. Hoewel de Republikeinen in Montana traditioneel van het gemoedelijke soort zijn, werden ze afgelopen jaren steeds extremistischer. ‘Hun doelstellingen hebben niets te maken met banen, de economie en het welzijn van Montana’, zegt Duane Ankney, een gematigde Republikein die dit jaar de politiek verliet, tegen The Washington Post. Ze willen, zegt hij, niet eens meer deelnemen aan het debat of samenwerken met Democraten.
In het staatsparlement zoeken vertegenwoordigers met puntlaarzen en cowboyhoeden hun plekje. Sommigen zijn vanwege hun grote snorren moeilijk te verstaan. ‘Als je de regels breekt, word je gestraft’, zegt Ron Marshall, zijn bovenlip verborgen onder oranje beharing. Ook hij is een kersvers lid van de Freedom Caucus. Marshall noemt Zephyr niet bij naam – en vermijdt haar geslacht. ‘Er werd niet geluisterd naar de waarschuwing’, zegt hij, ‘en dus moest de vertegenwoordiger gaan.’
De crisis rond Zephyr begon vorige maand. De Republikeinse meerderheid in Montana diende een wet in die een einde zou maken aan ‘gender affirmative care’: zorgvoorzieningen voor tieners in transitie, van psychologische begeleiding tot hormoonbehandeling.
Zooey Zephyr verzette zich hevig. ‘Even wreed als ongrondwettelijk’, noemde ze het voorstel. Een verbod zou volgens haar tot zelfdodingen leiden. Ze wenste dat degenen die het voorstel steunden ‘tijdens het bidden bloed aan hun handen’ zouden zien. De Republikeinen eisten hierop excuses. Zephyr weigerde. Er werd gestemd. Haar straf: een spreekverbod. En het verbod op transgenderzorg voor tieners werd aangenomen.
Republikeinse vertegenwoordigers in Helena zeggen dat Zephyr hun religie heeft beledigd. Maar geloof en staat zijn toch door de grondwet gescheiden? ‘Nee hoor’, zegt Joe Read, ook van de Freedom Caucus, die op de gang van het parlement op zijn wandelstok leunt. ‘Dat is een veelgemaakte fout.’
Boven de Missouri River Brewery, aan de oostkant van Helena, wappert een gigantische Amerikaanse vlag. Volgens veel inwoners is dit de plek waar veel rechts-conservatieven hun middagbiertjes drinken. Hoe kijken ze hier naar de saga rond Zephyr?
Stamgasten strooien hier vrijelijk met woorden als ‘eng’, ‘rabiaat’, en ‘gevaarlijk’ – maar daar bedoelen ze vandaag niet Zephyr mee. ‘Ik schaam me ervoor dat dit in Montana gebeurt’, zegt veteraan Jared Pie (28) over het spreekverbod. ‘Ik ken dit soort verhalen alleen van radicale staten als Alabama en Texas.’
Verderop willen Russell en Robin Olson, twee gepensioneerde ranchers, ‘niets met deze haat-politiek te maken hebben’, zeggen ze bij een vette burger en friet. Robin (63): ‘Ze censureren opvattingen waarmee ze het oneens zijn.’ Russell (68): ‘Deden de nazi’s ook’. Verderop aan de bar zegt Dave Ohler (67) dat je ‘iemand die 11 duizend kiezers vertegenwoordigt niet zomaar een muilkorf kunt omdoen.’
Sinds het presidentschap van Donald Trump in 2016 is Montana roder en roder, de kleur van de Republikeinen, geworden. Veel libertariërs vielen voor zijn anti-establishmentpolitiek. In 2020 kreeg hij hier 56 procent van de stemmen. Maar op deze conservatieve omslag hadden velen in Helena niet gerekend. ‘Ik ben niet gefrustreerd’, zegt Eli Eller (47), een restauranteigenaar in Helena, ‘ik ben woest’. Eller en zijn vrienden schuiven hierdoor ‘alleen maar verder op naar links’.
In het staatsparlement bereikt het rumoer een climax. ‘Daar is ze!’ roept iemand. En inderdaad, Zooey Zephyr verschijnt op de gang in een opvallende geel-met-paarse jurk. Stap voor stap nadert ze de deur van de vergaderzaal. Ze wordt niet tegengehouden. De vergaderzaal mag ze nog altijd niet in, dit kleine zaaltje blijkbaar wel. ‘Representative Zephyr?’, vraagt de voorzitter als ze op haar plek zit. ‘Aanwezig’, antwoordt ze kalm.
Na afloop spoedt Zephyr zich naar buiten. ‘Ik heb frisse lucht nodig’, roept ze. Voor het Capitoolgebouw ademt ze een paar keer diep in en uit. Als parlementslid vertegenwoordigt ze Missoula – een Democratisch kiesdistrict, op 1,5 uur rijden van Helena. Vol afschuw zag ze afgelopen weken hoe collega’s in andere delen van het land werden gemuilkorfd door Republikeinen. Even later was ze zelf aan de beurt. ‘Het extremisme bijt zich vast in die partij’, zegt ze met een zachte stem. ‘Ze durven democratie op te offeren om hun ideologische doelen te bereiken.’
Zephyr ging niet alleen de politiek in om zich sterk te maken voor lhbti’ers. Ze wilde vechten voor betaalbare woningen, betere zorg, infrastructuur en klimaat. Voor de sociale voorzieningen, waarmee Montana hopeloos achterloopt. ‘Maar door mijn spreekverbod kan ik daar nu ook niets meer over zeggen.’
Dit jaar werden in 49 van de 50 staten wetsvoorstellen ingediend, meer dan 500 wetsvoorstellen in totaal, die de rechten van transgenders beperken. Dat blijkt uit cijfers van de Trans Legislation Tracker, een site die op basis van nieuwsbronnen de wetgeving volgt. De gouverneurs van Idaho en Indiana tekenden dit jaar een verbod op transzorg voor minderjarigen. Montana en Florida behoren tot de vele staten waar genoeg politieke steun is om hetzelfde te doen.
De Republikeinen volgen met hun anti-lhbtiplannen het draaiboek van eind jaren negentig, zegt Keegan Medrano van de burgerrechtenbeweging ACLU Montana. ‘Toen werden homoseksuelen weggezet als een gevaar voor kinderen.’ De nieuwe zondebokken zijn de transgenders. ‘Radicaal-rechts weet dat homorechten inmiddels breed geaccepteerd zijn in de VS, maar transgenders zijn dat niet. Dat maakt hen een makkelijke prooi.’
‘Door angst op te wekken voor ‘de ander’ binden ze een deel van het electoraat aan zich’, zegt Tia Sherèe Gaynor, docent aan de Universiteit van Minnesota. ‘In de Amerikaanse politieke geschiedenis zijn haat en angst altijd goede middelen gebleken om kiezers te mobiliseren.’
Op een conservatief congres in maart pleitte Donald Trump voor een einde aan de ‘chemische castratie en seksuele mutilatie’ van kinderen – hij bedoelde de transzorg. Hij zegt een landelijk verbod in te stellen als hij in 2024 president wordt.
Als Zooey Zephyr, na wat frisse lucht, weer de brede trappen van het staatsparlement is opgelopen, verdwijnt ze richting de snackbar op de tweede verdieping. Haar zetel in de vergaderzaal – nummer 31 – is ze kwijt. Maar haar andere plek ook. De eerste dagen van het spreekverbod zat ze met haar laptop op schoot op een van de publieksbankjes op de gang. Vandaag blijken al die plaatsen plots bezet door een stel oudere vrouwen. Ze waren er vroeg in de ochtend al.
Opzet? ‘Nee hoor’, zegt een vrouw, die haar naam niet wil noemen, met haar armen over elkaar. ‘We zitten hier gewoon.’ Een ander heeft een boek op schoot, genaamd De hand van God. Iemand bidt. De enige jongere vrouw b Source: Volkskrant