Denkfouten in het hedendaags ontwerp gefileerd door ontwerpwetenschapper Jasper van Kuijk. Deze week: binnensteden.
Ik dacht even dat er iets fout ging toen ik in mijn podcast-app langs de Amerikaanse ontwerppodcast 99% Invisible scrolde en als titel zag: ‘De fiets is niets’. Het bleek geen bug, maar een aflevering waarin wordt besproken hoe de wereldberoemde Nederlandse infrastructuur en cultuur is ontstaan. En hoe we bijna een enorm autoland waren geweest.
In de jaren vijftig en zestig was men in Nederland namelijk druk met het klaarmaken van de steden voor het vervoersmiddel van de toekomst: de auto. Er werden modernistische toekomstvisies ontwikkeld voor het ontsluiten van de historische binnensteden. Oude wijken moesten tegen de vlakte, grachten gedempt en er zouden vierbaansautowegen komen dwars door oude stadscentra. De door de autolobby ingevlogen Amerikaanse stedenbouwkundige Jokinen ontwikkelde plannen voor Den Haag en Amsterdam. Delft had het Komplan en Utrecht Plan 2, ontwikkeld door de Duitse verkeerskundige Feuchtinger, waarvan Utrecht, vooral rond Hoog Catharijne, nog steeds herstellende is.
Maar er ontstond verzet. Een opmerkelijke alliantie van anarchisten, monumentenbeschermers, bezorgde ouders (vanwege doodgereden kinderen), provo’s en fietsactivisten hielp om de automobielplannen tot stilstand te brengen.
In de podcast wordt ook ‘fietsprofessor’ Marco te Brömmelstroet geïnterviewd, die dit verhaal samen met journalist Thalia Verkade eerder al vertelde in hun prijswinnende en lezenswaardige boek Het recht van de snelste. Daarin laten ze zien hoe de op de auto gefocuste toekomstplannen werden gestuurd door een krachtige lobby van de automobielindustrie. En hoe politici, ambtenaren en stedenbouwkundigen zich lieten meeslepen door toekomstvisies van nieuwe technologie en moderniteit.
Een visie is een schets van een gewenste, of gedroomde, toekomstige situatie. Visionair zijn wordt bijna per definitie gezien als iets positiefs. Het vermogen om vooruit te kijken, stappen te durven zetten, een toekomst te kunnen schilderen die veel belooft. We vragen het van onze leiders. Maar visionair zijn heeft ook een andere kant. Die van megalomanie, een te groot geloof in nieuwe (technologische) oplossingen, en het terzijde schuiven van valide tegenargumenten onder het mom van ‘oud denken’. De Bijlmer, in eerste instantie mislukt als woonwijk: visie. Achter de dramatisch verlopen decentralisatie van de jeugdzorg: een heel duidelijke visie.
Aan de zuidkant van het centrum van Delft staat de merkwaardig brede Sint Sebastiaansbrug. Bij aankomst aan de centrumzijde gaat deze gelijk 90 graden links de hoek om. Omdat de autoweg recht het centrum in naar de Markt uiteindelijk toch werd afgeblazen. Een monument voor de actievoerders van destijds, die het niet erg vonden om als tegenstanders van de moderniteit te boek te staan. Maar die stiekem ook een visie hadden. Een bescheidenere. Een visie van een wereld waarin de publieke ruimte een veilige en prettige plek is om te verblijven en te ontmoeten, niet alleen om zo snel mogelijk doorheen te jakkeren. Niet heel technologisch geavanceerd, maar in een tijd waarin auto’s steeds meer bezit namen van de publieke ruimte minstens zo revolutionair.
Jasper van Kuijk is ontwerpwetenschapper. Hij doet onderzoek naar, onderwijst in en communiceert over (gebruiksgericht) ontwerpen. @jaspervankuijk@mastodon.social
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden