Op het eerste gezicht denkt hoogleraar bodembiologie Jan Willem van Groenigen dat de mail die hij ontvangt oplichterij is. Een hoogleraar aan de King Saud Universiteit (KSU) in Riyad biedt hem 70 duizend dollar per jaar voor samenwerking met de Saoedische universiteit, plus 50 duizend euro onderzoeksgeld. ‘In de mail ging het over samenwerking in een vakgebied dat eigenlijk helemaal niet het mijne is’, zegt Van Groenigen. ‘Dat vond ik nogal vreemd.’
Naar Saoedi-Arabië hoeft hij niet te verhuizen. Sterker nog: het enige dat hij voor het geld hoeft te doen, is in een online database zijn ‘eerste affiliatie’ − het instituut waarvoor hij hoofdzakelijk werkzaam is − veranderen van de Wageningen University & Research (WUR) in de KSU. Bovendien moet hij de KSU als eerste universiteit noemen op drie publicaties per jaar.
‘Om de wereldwijde zichtbaarheid van de KSU te vergroten’, verklaart de Saoedische hoogleraar het aanbod van eind 2019. ‘Veel succesvolle wetenschappers uit verschillende landen hebben al getekend’. De universiteit hecht groot belang aan een betere internationale reputatie, zo staat op de website te lezen. Het samenwerken met topwetenschappers helpt daarbij.
Van Groenigen reageert niet. Zijn collega aan de WUR, hoogleraar plantenwetenschappen Ken Giller, krijgt hetzelfde aanbod, maar gaat daar evenmin op in. Ook Egbert van Nes, ecoloog aan de WUR, wordt in 2021 en 2022 benaderd. Over de precieze voorwaarden kan worden gepraat, vermeldt de mail. Van Nes reageert niet. Maar twee andere topwetenschappers in Nederland doen dat wel, blijkt uit onderzoek van de Volkskrant.
Het aantrekken van internationale topwetenschappers verbetert het internationale aanzien van het Saoedische regime, dat geregeld openbare onthoofdingen uitvoert en mensenrechtenactivisten intimideert en gevangenisstraffen oplegt.
Ook op andere terreinen, zoals sport, probeert het land internationale wereldsterren aan zich te binden. Zo bracht topvoetballer Lionel Messi onlangs een door de Saoedi’s betaalde familievakantie door in het land, en tekende zijn collega Cristiano Ronaldo bij een Saoedische voetbalclub.
In Spanje gingen elf vooraanstaande wetenschappers het afgelopen jaar in op aanbiedingen, onthulde El País onlangs. Eén van hen werd daarop voor dertien jaar geschorst door zijn Spaanse universiteit − een unicum. In totaal veranderden ruim 210 topwetenschappers de afgelopen jaren hun primaire standplaats in de Saoedische hoofdstad Riyad. Dat blijkt uit een rapport van consultancybureau SIRIS Academic, dat donderdag verscheen. Koploper is China, met 44 aanpassingen.
Ook Vincenzo Fogliano, hoogleraar levensmiddelentechnologieën aan de WUR, vermeldde van 2018 tot en met 2020 ten onrechte de KSU als eerste werkgever in de ‘highly cited researchers’-lijst van het Britse bedrijf Clarivate. Daarop belanden de 7.000 meest geciteerde wetenschappers ter wereld. In werkelijkheid werkte en publiceerde Fogliano vrijwel uitsluitend aan de WUR.
Op zijn webpagina van de WUR schrijft hij dat hij ‘een van de weinige Wageningse wetenschappers is die constant op de lijst met meest geciteerde wetenschappers staat’. Maar op die lijst staat hij dus niet namens de Wageningse universiteit. In plaats daarvan vermeldt Fogliano van 2018 tot en met 2020 de Saoedische instelling als belangrijkste werkgever.
Die stijgt daardoor in de prestigieuze Shanghai Ranking, de ranglijst van beste universiteiten ter wereld. Vice versa scoort de Wageningse Universiteit, door Fogliano onterecht vermeld als tweede werkgever, juist minder punten op de ranglijst − overigens niet genoeg om van plek te veranderen.
Universiteiten hechten veel waarde aan de Shanghai Ranking. Hun plek daarop wordt vaak gezien als uithangbord voor de instelling. Die plek is afhankelijk van meerdere factoren, zoals het aantal Nobelprijswinnaars dat het instituut afleverde, het aantal publicaties in toonaangevende tijdschriften zoals Science en Nature, én het aantal onderzoekers dat de lijst van 7.000 meest geciteerde onderzoekers haalt. Het binnenhalen van één wetenschapper van die lijst kan ertoe leiden dat een universiteit 200 plekken stijgt op de ranking.
Tegenover de Volkskrant bevestigt Fogliano dat hij de KSU universiteit vermeldde als hoofdwerkgever na een deal met de Saoedische instelling. Voor een bedrag van ten minste 70 duizend euro verwisselde hij handmatig zijn hoofdwerkgever in de Clarivate-database. Daarnaast moest hij een onderzoeksproject met de KSU uitvoeren. Volgens Fogliano ging de vergoeding naar de WUR en kreeg hij geen salaris van de Saoedi's.
‘Ik weet dat het een grijs gebied is, op het randje, en ik snap dat er collega’s zijn die het liever niet doen’, zegt hij. Het aanpassen van de hoofdwerkgever is onderdeel van de strategie van deze universiteit, beaamt Fogliano. ‘Maar er gebeuren veel ergere dingen in de academische wereld. Bovendien kun je onderzoek en promovendi betalen met dit geld. Dus ik denk dat het waarde heeft.’ De WUR gaf toestemming voor de deal, stelt Fogliano.
Of dat klopt, kan de WUR nog niet zeggen, laat een woordvoerder weten. Naar aanleiding van vragen van de Volkskrant is de universiteit een onderzoek gestart en dat loopt nog. ‘Als Wageningen University-wetenschappers inderdaad hun primaire affiliatie hebben veranderd naar KSU, dan nemen wij daar afstand van.’
Het schuurt op zijn minst, zo’n prestigeafspraak met een Saoedische instelling, vindt ook emeritus hoogleraar Teun Boekhout, gespecialiseerd in schimmels. Toch veranderde ook hij vorig jaar zijn hoofdwerkgever in de KSU, nadat hij een eerder aanbod weigerde. Op het tweede aanbod kon hij wel ingaan, vindt Boekhout, omdat hij vlak daarvoor met pensioen was gegaan bij het Westerdijk Fungal Biodiversity Institute in Utrecht.
Wat de precieze voorwaarden zijn van de overeenkomst − die volgens Boekhout pas begin dit jaar inging, hoewel hij dus voor die tijd zijn hoofdwerkgever al wijzigde op de Clarivate-lijst − wil hij niet zeggen. Wel ontvangt hij nu persoonlijk ‘significant geld’. Hij kan zijn onderzoeksproject ook na zijn pensioen voortzetten, ‘wat anders niet mogelijk zou zijn’. In de Clarivate-lijst vermeldt Boekhout het Westerdijk Instituut nog altijd als tweede werkgever.
Het instituut, onderdeel van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW), zegt daar geen probleem mee te hebben − onderzoekers werken nu eenmaal vaak ook na hun pensioen nog door, aldus de woordvoerder.
De KNAW heeft geen beleid over in welke volgorde aangesloten wetenschappers hun werkgevers moeten vernoemen, laat het instituut weten in een reactie. Ook kan het ‘op grond van de informatie die we hebben niet beoordelen’ wat zijn standpunt is over de Saoedische deals met wetenschappers aan Nederlandse instellingen.
Dat de Saoedische manipulatie van de universiteitsranking op grote schaal plaatsvindt, blijkt uit het donderdag verschenen rapport, geschreven door onderzoeker Yoran Beldengrün. Het is zeldzaam onder topwetenschappers om een tweede, buitenlandse werkgever te vermelden: wereldwijd geldt dit slechts voor 10 procent van de 7.000 veelgeciteerden. Maar van de topwetenschappers die de Saoedische universiteiten King Saud en Rey Abdulaziz als hun eerste werkgever vermelden, heeft ruim 80 procent ook een tweede, buitenlandse werkgever, constateert het rapport. Hoogstwaarschijnlijk werken zij, net als Fogliano, eigenlijk aan de tweede genoemde instelling, en is de Saoedische universiteit alleen ‘virtueel’ hun hoofdwerkgever, zegt Beldengrün.
Het resultaat: op papier is het aandeel wetenschappers aan Saoedi-Arabische universiteiten op de lijst met veelgeciteerde onderzoekers twee keer zo hoog als in academische uitblinkers Nederland en Zwitserland. Als je bedenkt dat Nederland relatief veel topwetenschappers huisvest, is het aantal dat op het Saoedische aanbod inging dan ook relatief klein, benadrukt Beldengrün.
De pogingen van Saoedische universiteiten om de Shanghai Ranking te manipuleren zijn al ruim tien jaar aan de gang, met steeds een andere tactiek. In 2011 meldde Science dat de KSU topwetenschappers betaalde om de universiteit te vermelden boven publicaties, ook als daar geen betekenisvol wetenschappelijk werk was verricht.
Ook toen gingen twee Wageningse wetenschappers in op de aanbieding. Beiden kregen 80 duizend euro voor het noemen van de KSU boven hun wetenschappelijke publicaties. Binnen enkele jaren steeg de KSU honderden plekken op de lijst.
Source: Volkskrant