‘Boeren in het nauw door stikstof: stoppen voor 4 op 10 bespreekbaar’, schreef de NOS in september 2019 op zijn website. Een half jaar nadat de Raad van State stikstofneerslag officieel tot groot milieuprobleem bestempelde, maakten veel boeren zich zorgen over hun toekomst. Ten tijde van de eerste grote boerendemonstraties ondervroeg de NOS ruim zesduizend veehouders.
De enquête stemde het kabinet optimistisch. Toenmalig landbouwminister Carola Schouten hoopte, net als haar opvolgers, de stikstofuitstoot flink te verlagen door veehouders vrijwillig uit te kopen. Op basis van het NOS-onderzoek leek daar voldoende animo voor te zijn.
Over de auteur
Yvonne Hofs is politiek verslaggever van de Volkskrant en schrijft over financiën, economische zaken en landbouw, natuur en visserij.
Een nadere blik op de enquêteresultaten leert echter dat de interesse in bedrijfsbeëindiging een stuk lager is dan de kop boven het NOS-bericht suggereert. Slecht 3 procent zegt volmondig ‘ja’ op de vraag of er belangstelling is voor uitkoop. Ruim 50 procent zegt onverkort ‘nee’ en 34 procent antwoordt ‘misschien’, dat wil zeggen: alleen onder bepaalde voorwaarden. De rest beantwoordde de vraag niet.
Juist bij die voorwaarden wringt de schoen. Ambtenaren en provinciebestuurders melden dat boeren vaak aanvullende eisen stellen. Sommige boeren zijn bang dat ze een groot deel van de uitkooppremie aan de belasting moeten afdragen. Daar willen ze eerst duidelijkheid over. Anderen willen vakantiehuisjes of woningen bouwen op hun percelen, nadat ze hun stallen hebben gesloopt – maar bouwen in het buitengebied botst vaak met het bestemmingsplan. Weer anderen willen verder als akkerbouwer en vooraf de garantie hebben dat dit mag.
Veel van die bijkomende wensen staan op gespannen voet met natuurbescherming. De piekbelasters moeten juist weg om bufferzones rond natuurgebieden te creëren. Vakantieparken en traditionele akkerbouw leiden tot extra recreatiedruk en stikstofemissies. Aan de andere kant kan de overheid op dit moment geen sluitende verdienmodellen voor natuurinclusief boeren overleggen, ook omdat ketenpartijen als de Rabobank, supermarkten en zuivelbedrijven daar niet aan meewerken.
De uitkoopregelingen (Lbv en Lbv-plus), die stikstofminister Van der Wal eind deze maand openstelt, zijn bedoeld voor bijna 11 duizend veehouders die de meeste stikstofschade in natuurgebieden aanrichten. Zij krijgen bij uitkoop 100 tot 120 procent van hun bedrijfswaarde vergoed en soms een vergoeding voor sloopkosten. Het kabinet verwacht vooral veel van de piekbelastersregeling Lbv-plus. Die moet borg staan voor de helft van de stikstofreductieopgave voor (nu nog) het doeljaar 2030.
Om de beoogde reductiedoelen te halen hoeven niet alle 11 duizend veehouders mee te doen. Het mogen er ook veel minder zijn, mits een deel van de grootste piekbelasters hun hand opsteekt. Een grote piekbelaster deponeert misschien wel drie tot vijf keer zo veel stikstof op een Natura 2000-gebied als nummer 11.000. Het is veel efficiënter om de top-10 uit te kopen, dan dertig of vijftig boeren die onderaan bungelen.
Maar de grootste piekbelasters zijn veelal veehouderijen die flink hebben geïnvesteerd in schaalvergroting en innovatieve stalsystemen. Zij zijn bedrijfseconomisch het sterkst in een markt die draait om de laagste kostprijs per producteenheid. Onder deze groep is de stopbereidheid waarschijnlijk laag. Daarop wijst ook een recente NRC-verkenning onder 28 piekbelasters. Slechts drie tonen enige interesse voor uitkoop. De rest ziet genoeg perspectief om gewoon door te boeren.
Brussel verbiedt de met staatssteun uitgekochte veehouders elders in Europa een nieuwe veehouderij te beginnen. Dit ‘beroepsverbod’ is voor veel boeren onacceptabel. Ook dit zal de animo verminderen. Het Planbureau voor de Leefomgeving zette vorig jaar de resultaten van eerdere opkoopregelingen op een rij. Die vallen vrijwel altijd tegen. Doorgaans tonen vrij veel boeren in eerste instantie belangstelling, maar zet uiteindelijk slechts een fractie zijn handtekening onder een uitkoopovereenkomst.
Dat hoge afhaakpercentage kent verschillende oorzaken. De drempel om vrijblijvend in gesprek te gaan is natuurlijk laag. Uitkoop is vooral aantrekkelijk voor oudere boeren zonder opvolger. Die zijn er op zich genoeg, maar bij vrijwillige regelingen proberen veehouders het onderste uit de kan te halen. Onderhandelingen kunnen daardoor lang duren; veel boeren stellen zich afwachtend op.
De meeste jonge boeren willen niet stoppen. Zij opteren liever voor technische innovatie of verplaatsing van hun bedrijf. Maar die technische innovaties blijken in de praktijk vaak niet de stikstofwinst op te leveren die ze op papier beloven, waardoor vergunningen bij de bestuursrechter sneuvelen.
Bij verplaatsing rijst de vraag waar al die veehouderijen naartoe moeten. Nergens in Nederland liggen duizenden hectaren landbouwgrond braak waar veestapels geen schade veroorzaken aan de natuur. Zeeland, Flevoland en Noord-Groningen liggen als bestemming het meest voor de hand, maar dan moet daar wel grond vrijkomen. En daarvoor moeten ook daar éérst genoeg boeren zich laten uitkopen.
Het kabinet heeft bovendien pech dat de melk-, vlees- en eierprijzen het afgelopen jaar enorm gestegen zijn. Ten tijde van de NOS-enquête rendeerden veehouderijen gemiddeld veel slechter. Een deel van de ondervraagden zag de toekomst destijds waarschijnlijk somber in en was daarom ontvankelijk voor uitkoop. Dat ligt nu anders: veehouders hebben een topjaar achter de rug. De Rabobank voorspelt ook voor de rest van 2023 hoge prijzen.
Het kabinet dreigt ‘verplichtend instrumentarium’ in te zetten als te weinig veehouders zich laten uitkopen. Van der Wal wil nog voor de zomer normering- en beprijzingsmaatregelen uitwerken, maar drie van de vier coalitiepartijen lijken huiverig die stok achter de deur ook daadwerkelijk te gebruiken. De provincies, die natuurvergunningen aan boeren verstrekken en deze na uitkoop moeten intrekken, voelen nog minder voor dwangmaatregelen. Met boerenpartij BBB aan het roer kunnen provinciebesturen het kabinetsbeleid flink frustreren, onder andere door regionaal volop in te zetten op innovatie in plaats van uitkoop.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden