Een kantoortuin na het weekend.
‘Heb je het al gezien?’
‘Eh, wat?’
‘De nieuwe aflevering.’
‘Niets zeggen! Waarvan eigenlijk?’
‘Succession, derde aflevering, vierde seizoen. Ik zal er niets over zeggen, maar...’
‘Nee! NEE! En ook geen ‘maar, puntje, puntje’. Ik wil niets weten. Ik kijk vanavond pas. Morgen spreken we elkaar weer – nee, beter nog: ik zet vandaag een koptelefoon op.’
U kent dit soort gesprekken wel, die het sociale verkeer behoorlijk kunnen ontwrichten. Gesprekken die leiden tot fluisterend overleg tussen mensen die wél bij zijn, die wél de derde aflevering hebben gezien. En nee, die steken niet opeens nu de kop op, bij het nieuwe en laatste seizoen van Succession, dat nog zeker tot de tiende en allerlaatste aflevering (op 28 mei, en een dag later in Nederland) tot dit soort neurotische taferelen zal leiden.
Tien jaar terug, in 2013, maakte de briljante satirische show Portlandia al een sketch over een etentje van twee stellen dat geheel ontspoort omdat ze het, heel dwangneurotisch, alleen maar over plotonthullingen van films en series kunnen hebben. Uiteindelijk zitten ze allemaal met hun vingers in hun oren te schreeuwen. Een sketch die natuurlijk werd voorafgegaan door een spoilerwaarschuwing. En om nog even op dit metaniveau te blijven hangen: die waarschuwing geldt ook voor het stuk dat u nu aan het lezen bent.
De spoiler (en in reactie daarop de spoilerwaarschuwing) is een relatief recente term, maar het fenomeen bestaat al langer. ‘A pair of star-crossed lovers take their life’, schreef Shakespeare, in het sonnet dat de proloog van Romeo and Juliet (1597) vormt. En twee regels verder schrijft hij dat pas de tragische dood van de jonge geliefden de bittere rivaliteit tussen ‘two households, both alike in dignity’ zal begraven. En dan moeten we nog beginnen! Maar al in die eerste regels is de aanloop ingezet naar de beroemde laatste regel van het stuk: ‘For never was a story of more woe, than this of Juliet and her Romeo.’ U was gewaarschuwd.
Hoe hebben de verfilmingen van dit stuk het eigenlijk aangepakt? Zowel Zeffirelli’s zogenaamd historische Romeo and Juliet (1968) als Baz Luhrmanns moderne spektakelstuk Romeo + Juliet (1996) baseert zich op de oorspronkelijke tekst en opent met de proloog. Bij Luhrmann is die briljant vermomd als een breaking news- uitzending in de beeldtaal van de Amerikaanse televisie. De proloog moet de kijker hier op het juiste spoor zetten: houd je zakdoek bij de hand, hier volgt een tragedie, met een levensles die pas wordt getrokken als het al te laat is. Maar wordt daar iets mee verpest? Is er een traan minder gevloeid over het lot van de jonge geliefden, of werd de tragedie hier juist uitgediept?
Doet het afbreuk aan Succession als je van tevoren weet dat er een moment komt dat de troonopvolging ook daadwerkelijk aan de orde is? Het kan zijn dat kijkers langzamerhand het idee kregen dat de oude baas onsterfelijk was en dat zijn kinderen tot in de eeuwigheid een rol in de coulissen moesten spelen. Waren we dan wellicht vergeten dat de oude Logan Roy al in de allereerste aflevering (!) in coma raakte, om in de tweede aflevering te ontwaken?
Jesse Armstrong, de showrunner van Succession, heeft meermalen gezegd dat de inspiratie voor de avonturen van de familie Roy en hun Waystar Royco-imperium kwam van de familie Murdoch en hun bedrijf News Corp. De inmiddels 92-jarige Rupert Murdoch, nog geregeld in het nieuws, heeft zijn fictieve evenknie inmiddels overleefd. Misschien was dat ook een van de redenen waarom deze fictieve dood zo hard aankwam.
Dat Logan Roy zou gaan, was wellicht niet de grootste verrassing; maar de manier waarop, haast sneaky verstopt in de derde aflevering, zag niemand aankomen. Armstrong zelf had het woord gericht tot de journalisten die in de week voor de seizoensopening de eerste vier afleveringen toegestuurd hadden kregen van HBO Max. Geen spoilers graag, was zijn smeekbede, maar ook – en dit was nieuw – geen mededelingen over ‘schokkende gebeurtenissen’ in een bepaalde aflevering. Want ook die voorkennis zou leiden tot speculaties, en zou de verrassing onderuit halen.
Het leidde, ook in de Volkskrant, tot een aantal omzichtige stukken, waarin we wel af en toe het vermogen van Succession prezen om voortdurend te blijven verrassen. Voetnoot uit het leven van een serierecensent: een seizoen van de Netflixserie Stranger Things kwam met een hele waslijst aan voorvallen, wendingen en verrassende optredens waarover de criticus liever niet moest beginnen. Die lijst was zelf een spoiler van formaat, die zonder enige waarschuwing werd verstuurd.
Met zijn waarschuwing staat Armstrong als maker in een lange traditie, die al teruggaat tot Hitchcock. Die wist, als meester van de filmpromotie, de geheimzinnigheid rond de plot tot enorme hoogten op te drijven – en dat nog voordat het woord ‘spoiler’ in de betekenis van ‘plotverpester’ bestond.
De horrorklassieker Psycho (1960), gebaseerd op de roman van Robert Bloch uit 1959, is van zichzelf een hele keten van schokkende wendingen. De geschiedenis wil dat Hitchcock de filmrechten kocht, plus zo veel mogelijk exemplaren van het net verschenen boek, omdat hij de plot verborgen wilde houden. Het was tenslotte een verhaal waarin de hoofdpersoon halverwege bruut wordt vermoord, een plottwist die ruim zestig jaar na dato overeind blijft als een van de verrassendste in de filmgeschiedenis.
In een klassieke, zes minuten durende trailer voor de film zien we hoe Hitchcock zelf door de set van het Bates Motel loopt en bijna opgeruimd hint op allerlei gruwelijke gebeurtenissen die hier gaan plaatsvinden. Een vorm van bijna-spoilers als ultieme prikkels.
Toen de film eenmaal draaide, verbood Hitchcock bezoekers om de bioscoop ook maar een minuut te laat te betreden. Spotjes adviseerden kijkers die ‘geen geheim konden bewaren’ om na het zien van Psycho het contact met andere mensen te vermijden. En kijkers werd verzocht het schokkende slot niet te verklappen: ‘It’s the only one we have.’ De door de maker zelf – met superieur publiciteitsgevoel – aangezwengelde opwinding heeft zeker bijgedragen tot de inmiddels klassieke status van Psycho als een van de succesvolste horrorfilms.
De term spoiler in de betekenis van plotverpester ziet ruim tien jaar later het licht. In het aprilnummer van het satirische blad National Lampoon uit 1971 schrijft Doug Kenney (medeoprichter van het blad) een artikel met als kop ‘Spoilers’. In een zogenaamde service aan de lezers die ‘veel tijd en geld bespaart’, verklapt Kenney een groot aantal plotwendingen in klassieke films en boeken. Bij een aantal titels van Agatha Christie beantwoordt hij de vraag whodunit? – zoals het speurdersgenre ook wel wordt genoemd. Ook het bekende mysterie uit filmklassieker Citizen Kane (wie of wat is toch ‘Rosebud’, het laatste woord van Charles Foster Kane op zijn sterfbed?) De naam van de slee uit zijn kindertijd dus.
Het stuk van Kenney is niet alleen een anarchistische grap; het steekt ook de draak met mensen die elk verhaal reduceren tot een aantal plotwendingen. Ook Psycho van Hitchcock moet er trouwens aan geloven. HIJ WOONT IN HUIS BIJ HET GEMUMMIFICEERDE LICHAAM VAN ZIJN MOEDER! (Vandaar ook al die opgezette dieren in het motel natuurlijk, en dat verhaal over taxidermie dat Hitchcock hield in zijn Psycho-trailer).
In 1982 duikt voor het eerst de term ‘spoileralert’ op, waarmee de lezer wordt gewaarschuwd voor informatie die mogelijk kijkplezier in de weg staat. De eerste echte spoilerwaarschuwing uit de geschiedenis betrof ook al, heel passend, de dood van een populair personage. In een voorloper van het internet, de zogenoemde Usenet newsgroups, werd vooral over sciencefiction gecorrespondeerd, wat ook wel weggeeft welk deel van de populatie hier aan het woord was.
Het spoileralert gold een discussie over de plot van Star Trek II: The Wrath of Khan (1982), door veel Star Trek-fans nog altijd beschouwd als een van de beste verfilmingen van de klassieke tv-serie. Enfin, Spock offert zich dus op voor de bemanning. Hij zou daarna nog vele, vele malen terugkeren in talloze incarnaties, maar dat wisten ze in 1982 nog niet.
In 2011 probeerden de psychologen Jonathan Leavitt en Nicholas Christenfeld voor het blad Psychological Science te onderzoeken of en in hoeverre een verhaal ook daadwerkelijk werd verpest door een spoiler. Ze deelden 819 lezers op in drie groepen, die verschillende typen verhalen voorgeschoteld kregen. Eén groep kreeg een verhaal te lezen met een duidelijke spoiler op voorhand, een andere groep kreeg een verhaal waarbij het leek alsof de spoiler deel uitmaakte van het verhaal (zie Shakespeare) en een derde groep kreeg het verhaal zoals het oorspronkelijk gepubliceerd was.
Voor wat het waard is: lezers die wisten wat er stond te gebeuren hadden de neiging de verhalen een hoger cijfer te geven. Voorpret? Meer houvast? In ieder geval droeg het onderzoek geen bewijs aan voor de aanname dat een gespoild verhaal ook een ‘verpest’ verhaal is. Integendeel zelfs.
Maar waarom doe ik dan zelf als filmkijker zo enorm mijn best om informatie vooraf te vermijden, als dat niet echt nodig is? Waarom probeer ik een bioscoopzaal pas na de traile Source: Volkskrant