We waren in Lissabon en dus gingen mijn vriendin en ik naar een avondje fado. Wat een toeristencliché, hoor ik u denken. En dat van een correspondent. Ons daar terdege van bewust hadden we, met de hulp van een trouwe journalistieke vriend (Google), een restaurant gevonden in de labyrintische wijk Alfama. Dat beloofde een kleinschalige en volstrekt authentieke fado-experience.
Kleinschalig was Sr. Fado zeker. Aan één van de zeven tafeltjes serveerde Duarte, de hartelijke oudere eigenaar van het restaurant, ons eerst porco à alentejana, een stoofschotel van varkensvlees en schelpdieren. Van de andere tafels steeg Italiaans, Engels, Nederlands en Spaans op. Duarte bleek ook meteen de Senhor Fado in kwestie te zijn. Na het toetje keerde hij terug met een gitaar en zijn vrouw Ana, de kok die zich – nu met jurk en make-up – zou bewijzen als heel behoorlijke zangeres.
Voor ze begon met zingen, heette Ana iedereen welkom met een luid boa noite, en het verzoek of de gasten goedenavond in het Portugees wilden terugzeggen. ‘Boa noite’, klonk het in koor vanaf zes van de zeven tafels. Alleen het tafeltje rechtsvoor besloot noodlottig anders. ‘Buenas noches’, zei het Spaanse stel. Ana’s gezicht vertrok.
In ruim twee jaar correspondentschap heeft weinig me zo verbaasd als de mentale afstand tussen Spanjaarden en Portugezen, die toch één schiereiland delen. Vooropgesteld, en om met een succesvolle Argentijnse immigrant te spreken: dé Spanjaard of Portugees bestaat niet. Maar als je beide bevolkingen op een zeef legt en de individuele eigenaardigheden eruit schudt, blijft er wel degelijk iets op het raster liggen dat je een volksaard kunt noemen.
De verhouding die dat oplevert, doet soms denken aan die tussen Nederlanders en Belgen. Spanjaarden zijn dan de Nederlanders, vaker openhartig, informeel, luidruchtig en grofgebekt (me cago en la puta, ik schijt op de hoer, is een vrij courante uitdrukking). Een vraag om een reactie op de politieke dagkoersen of een voetbaluitslag wordt beantwoord met een oratie die tien minuten kan duren. Dat het daarbij niet uitmaakt of ze iets van het onderwerp weten, maakt mijn werk zowel dankbaar als verraderlijk.
Portugezen kunnen ook spraakwatervallen zijn, maar daarvoor moet je wel eerst met zwaar materieel de bron aanboren. Vaak kost het me een minuut om ze ervan te overtuigen dat ik geen gestoorde ben die lukraak vreemden op straat aanspreekt, om zo de scepsis in hun ogen weg te nemen. Ze praten zachter, zijn gereserveerder en lastiger te peilen, maar zijn vaak ook ongekend vriendelijk. In Spanje lijken ze hooguit op de Galiciërs, die niet voor niets ten noorden van Portugal wonen. Van hen wordt gezegd dat ze zó ondoorgrondelijk en besluiteloos zijn, dat je nooit weet of ze de trap op of af gaan.
Portugezen zijn meestal goed op de hoogte van wat er bij de grote buur gebeurt en kunnen zich prima redden in het Spaans. Andersom weten Spanjaarden niets van Portugal – behalve dat je er heerlijk naar het strand kunt – en weigeren ze er de landstaal te spreken. Vaak verschuilen ze zich daarbij achter de naar Oost-Europees neigende uitspraak van het Portugees. In de horeca gaan ze ervan uit dat de bediening hun taal spreekt en doen ze hele bestellingen in het Spaans. En de Portugezen zijn te beleefd om er iets van te zeggen.
Het was die frustratie die ik van het gezicht van kokkin-fadozangeres Ana meende af te lezen, toen haar Spaanse gasten haar weigerden na te praten. ‘Nee, geen buenas noches’, viel ze uit haar rol. ‘BO-A NOI-TE.’ Voor één avond, alleen in Sr. Fado, waren de Portugezen de baas.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden