Hoe Duitsland, geïnspireerd door het Bijbelse kruisigingsverhaal, eeuwenlang Jodenhaat opbouwde, uitmondend in de Holocaust, en hoe dat mechanisme van haat, uitsluiting en vervolging ook een verondersteld hoogstaande culturele manifestatie als de Passionsspiele besmette: die geschiedenis kan in vuistdikke boeken worden verteld. Maar de kern kan ook worden weergegeven met oude ansichtkaarten, een paar politierapporten en citaten uit reisdagboeken.
Bijna nostalgisch zijn de ansichtkaarten die de Duitse fotograaf en kunstenaar Regine Petersen heeft afgedrukt in haar boek Passion Play: scènefoto’s van 1900 tot 1960 van de wereldberoemde Passiespelen, die sinds 1634 in het Beierse Oberammergau eens per tien jaar worden opgevoerd. Vorige zomer gebeurde dat voor de 42ste keer: in totaal ruim vierhonderdduizend bezoekers waren in het hangar-achtige theater getuige van Christus’ laatste dagen. Een megaproductie dankzij talrijke dorpsbewoners: in 2022 waren er ruim zeventienhonderd betrokken bij de vervulling van de hoofdrollen en in massascènes.
Over de auteur
Arno Haijtema is redacteur bij de Volkskrant en schrijft onder meer over fotografie en de manier waarop nieuwsfoto’s ons wereldbeeld bepalen.
De oorsprong van de passiespelen ligt in de 11de eeuw. Oberammergau begon ermee nadat het, volgens de overlevering, wonderbaarlijk gespaard was gebleven voor de rondwarende pest. Uit dankbaarheid besloten de bewoners God voortaan eens per decennium te eren met de opvoering van de passie. Sindsdien viel niemand meer ten prooi aan de Zwarte Dood.
Petersen begint haar (Engelstalige) boek met het reisdagboek van een rabbi, die het spektakel in 1900 meemaakte. Bewonderend beschrijft hij de betrokkenheid van de dorpsbewoners bij de opvoering. Voordat de opvoeringen beginnen, laten de mannen hun baarden staan, om straks een historisch geloofwaardige Christus of Judas te kunnen neerzetten. Ook noteert hij dat de pensionhouder die een Joodse rol speelt zijn gasten onverwachts zag vertrekken: in het pension van Christus’ verrader wilden ze niet slapen.
Zijn getuigenis wordt doorsneden door ansichtkaarten, korte berichten, liedteksten uit de Passionsspiele over Judas. De spanning bouwt zich op. In 1934, meldt een krantenbericht, bezoekt Adolf Hitler de Passionsspiele en roept ze uit tot cultuurschat. Op de ansichtkaarten van die editie is Judas, veel meer dan in oudere edities, afgebeeld met een gemene tronie en haviksneus – de Joodse geldwolf. Zijn tegenspelers – Jezus, Maria Magdalena – voldoen uiterlijk juist aan arische idealen die het nazisme predikt. Verre van onschuldig, dat karikaturale onderscheid tussen die niet bestaande rassen, maar ach, zolang het spel zich in die jaren van hoog oplaaiend antisemitisme beperkt tot het podium, zijn ergere wandaden denkbaar.
Maar dan lezen we politierapporten. A4’tjes (op ware grootte uitvouwbaar afgedrukt) waarop het voortkabbelende dorpsleven steeds meer woelingen vertoont. In 1936 is er een paragraaf gewijd aan de kennelijk enige Joodse inwoner, de componist Max Meyer, die zich in 1935 heeft bekeerd tot het christendom. Hij is getrouwd met een ‘arische’: als zij in een processie meelopen, wordt hij bespot vanwege zijn afkomst. Opgewekt meldt de rapporteur dat de Ammergauer Zeitung zich keurig houdt aan de nazistische wereldbeschouwing en dat er geen geschriften met ‘subversieve inhoud’ zijn gedistribueerd.
Na dat politierapport staat Judas afgebeeld in een gele mantel: de signaalkleur die de nazi’s gebruiken om Joden in een kwaad daglicht te stellen. En nog meer stereotyperingen van de Jood, de buidel met zilverlingen steeds nadrukkelijker zichtbaar, zijn blik sluwer. Eind september, zo meldt een rapport, leeft de Jood Meyer sehr zurückgezogen. Over de NSDAP, de nazipartij: geen incidenten. Het is het laatste vooroorlogse politieverslag waarin Meyer wordt genoemd.
Een ansichtkaart uit 1934 waarop de menigte op het podium de kruisiging van Jezus eist (‘An’s Kreuz mit ihm!’) is de duidelijkste aanwijzing hoe het nazisme Obergammenau in zijn greep heeft: honderden figuranten brengen de Hitlergroet. Die afbeelding vormt ook de cesuur in het beeldverhaal: plots gaat het naar 1947, naar verslagen van denazificatieprocessen. Jezus op het podium blijkt een ‘actieve nazi, klasse II’ te zijn geweest. Alois Lang, tevens eigenaar van het gelijknamige hotel, verklaart juist anti-nazistisch te zijn geweest, maar uit vrees voor faillissement Hitler-aanhanger te zijn geworden.
Lang staat model voor het grote naoorlogse ontkennen In 1950 mag hij evenwel bij de eerste naoorlogse passie geen Jezus vertolken. Ook zijn beoogde opvolger blijkt na onderzoek ex-nazi. Jarenlang worstelt Oberammergau met zowel de nazi-erfenis als de antisemitische typering van Judas, terwijl de opvoeringen wél worden hernomen. In 1970 nog houdt de organisatie een enquête onder de bezoekers. Ja-nee-vragen daaruit: ‘Kwam het spel op u over als antisemitisch?’ En : ‘Denkt u dat de zware kritiek van de pers gerechtvaardigd was?’ De worsteling met het oorlogsverleden is kennelijk nog niet voorbij.
In een rapport van een denazificatieproces duikt ook de naam van Max Meyer op. Hij getuigt dat hij in 1938 door een groep dorpsbewoners thuis is mishandeld. Door wie zegt hij niet te weten – hij kon de daders niet herkennen. Meyer kwam in concentratiekamp Dachau terecht, wist te ontsnappen en naar Engeland te vluchten. Hij werd, als verdachte Duitse immigrant, op een overvol schip gedeporteerd naar Australië – een helletocht van 57 dagen. Aan boord van dat schip, de Dunera, componeerde hij zijn Dunera Mis.
Een kwart van Petersens fascinerende boek is gewijd aan een naschrift waarin haar visuele getuigenis van de Alptraum in Oberammergau van context wordt voorzien. Glashelder en informatief. Maar het zijn die ansichtkaarten, de ouderwets getypte politierapporten, de kleine persoonlijke details, die het in nostalgie vermomde kwaad angstwekkend dichtbij brengen.
Passion Play van Regine Petersen: 176 pagina’s; The Eriskay Connection; € 35
In een in het boek Passion Play opgenomen krantenbericht wordt gemeld dat na de Tweede Wereldoorlog de burgemeester van Overammergau zich heeft voorgenomen iedereen die bij de organisatie van de passiespelen is betrokken, te onderwerpen aan een denazificatieprogramma. Van de 1.200 deelnemende mannen, vrouwen en kinderen (in vermoedelijk 1934) moeten er driehonderd verantwoording afleggen over hun kennelijke steun aan het nazisme, aldus de krant.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden