Een van de eerste dingen die je ziet, is een kamerplant. En daarna silhouetten in tegenlicht. Vervolgens: groepen kinderen, jongens vooral, jongens met petten die om de camera heen drommen, die even geconcentreerd naar de onzichtbare kijker kijken als de kijker 85 jaar later naar hen. Hun blikken zijn een mengeling van brutaliteit en argwaan.
Een jongen die zijn tong uitsteekt.
Een enkeling kijkt nurks, onwelwillend.
Voor de rest vult het beeld zich met lachende gezichten.
Gewone mensen van lang geleden. Ogenschijnlijk niets bijzonders.
Op de achtergrond het geluid van een brommende filmprojector.
Dinsdagavond zond de VPRO Three Minutes - A Lengthening uit 2022 uit. Wat is Three Minutes? Een film? Een documentaire? Een ‘film-essay’? In Three Minutes gaat het over minder dan vier minuten beeldmateriaal, een vakantiefilmpje dat in 2009 gevonden werd in een kast in Palm Beach Gardens, door Glenn Kurtz, kleinzoon van David Kurtz, de filmer.
De dik drie minuten filmde Kurtz op 4 augustus 1938, in de Joodse buurt van Nasielsk, een stadje op 50 kilometer ten oosten van Warschau. Niets bijzonders: een plaats met een knopenfabriek en een restaurant waar op zaterdagavonden werd gedanst op de tonen van het orkest van Bert Ambrose. Niet per se een belangrijke stad – behalve als je er woonde.
Slechts een enkeling van de 150 personen die in Three Minutes in beeld komen – soms slechts een tel, als een vage vlek op de achtergrond, soms meermaals en duidelijk herkenbaar – overleefde dat wat op het punt van beginnen stond, ‘the stuff that came later’, zoals een van de overlevenden het in de voice-over noemt. Steeds opnieuw staart de kijker in hun verbaasde gezichten, steeds opnieuw is er de jongen die grappend salueert, de vrouw die een huis uit stommelt, Kurtz’ wandelstok die door het beeld zwiept.
Wie het zijn, wordt allengs duidelijk. In de loop van de film krijgen veel van de gezichten een naam. In sommige gevallen voor- en achternaam, in andere slechts een roepnaam.
Avrum Kubel. Simcha Rotstein. Boortz. Chaim Nusen Cwajghat. Chezkiah. Czarna Myrla. Miriam Myrla.
Three Minutes - A Lengthening gaat over gezichten als sporen die je terug de tijd in voeren. Sommige zetten zich vast in je gedachten. Bijvoorbeeld dat van de man (een vader?) die een kind (zijn kind?) een por lijkt te geven als het zich te dicht bij de camera waagt. Je kunt de uitdrukking op hun gezichten lezen, je ziet de zon op hun hoofd, de baard van de man, de pet van het kind. Op een zeker moment zie je de gezichten van zo dichtbij dat je er de toekomst in weerspiegeld meent te zien.
Onzin natuurlijk.
Het uitzonderlijke aan Three Minutes - A Lengthening is de precisie, het steeds opnieuw inzoomen op beelden van borden, deuren, kleding en keien op een marktplein. In ieder detail verbergt zich de omvang van wat komt, in ieder gezicht een verhaal dat voor het vergeten behoed moet worden. Elke scherf van de herinnering een herinnering op zich.
Een van de stemmen die te horen zijn, is die van Maurice Chandler. Een van de 150, die verderop in de film samen een mozaïek vormen. Een van de jongens, hij heette toen nog Moszek Tuchendler. Chandler vertelt over Nasielsk, over gebouwen, lokale gebruiken, en mensen die niet veel later zouden worden uitgewist. Het beeld houdt stil bij een jongen.
‘Chaim Talmud’, zegt Chandler. ‘Just a kid I went to chedar with. Nothing special.’
Niet speciaal, wel bijzonder.
Source: Volkskrant