Wetenschappers van de Universiteit van Texas hebben proefpersonen in een hersenscanner naar een verhaal laten luisteren, waarna een computer in grote lijnen wist weer te geven wat er werd verteld. Dat lukte bovendien ook als de proefpersonen zich een verhaal alleen maar inbeeldden, of wanneer ze een geluidloos filmpje bekeken.
De ‘vertaling’ van de computer was weliswaar niet foutloos, maar kwam vaak toch een heel eind in de juiste richting: het was mogelijk om negen van de zestien inhoudelijke vragen goed te beantwoorden als je alleen de door de computer ‘gedecodeerde’ versie van het verhaal had gezien.
Het vernieuwende aan het onderzoek van computer- en neurowetenschappers Alexander Huth en Jerry Tang is daarnaast dat er voor hun methode geen ingrijpende hersenchirurgie nodig is. De onderzoekers legden hun proefpersonen gewoon in de hersenscanner: een fMRI-scanner in dit geval, die laat zien welke delen van de hersenen actief zijn. ‘Dat maakt deze methode veel breder toepasbaar dan de neurochirurgische methode’, schrijven ze in een artikel in Nature Neuroscience.
Tot nu toe lukte het op deze manier slechts om losse woorden of zinnen uit hersensignalen af te leiden, en dan ook nog alleen wanneer de computer de keuze kreeg uit een beperkt aantal mogelijkheden. Nu zijn voor het eerst hele verhalen, met de duur van steeds een kwartier, uitgelezen uit het brein.
‘Een indrukwekkende studie’, reageert Iris Groen, die zelf ook onderzoek doet op het snijvlak van computer- en neurowetenschappen aan de Universiteit van Amsterdam. ‘Onlangs kwam al in het nieuws dat het mogelijk is om via de hersenscanner beelden te reconstrueren die iemand heeft gezien. Nu blijkt het dus ook te kunnen met wat iemand heeft gehoord of inwendig heeft verteld, met taal. Dat is echt het begin van gedachtenlezen.’
Groen wijst erop dat dit opnieuw een toepassing is van kunstmatige intelligentie. ‘De onderzoekers hebben gebruikgemaakt van een GPT (Generative Pre-trained Transformer), iets wat iedereen inmiddels kent door ChatGPT. Daarmee voorspelde de computer steeds de volgende zinsnede in de verhalen die de proefpersonen te horen kregen. Vervolgens werd gekeken welk van de voorspelde opties het beste overeenkwam met de gemeten hersenactiviteit, en zo werd het hele verhaal gereconstrueerd.’
De Amerikaanse wetenschappers benadrukken dat dit van nut kan zijn voor mensen die hun spraakvermogen hebben verloren. Ze laten zien dat hun methode niet alleen werkt wanneer de hersenen als geheel worden gescand, maar ook wanneer er naar een enkel hersengebied wordt gekeken: dezelfde informatie wordt blijkbaar op verschillende plekken weergegeven. Dat kan weer van pas komen wanneer sommige delen van de hersenen beschadigd zijn.
Maar er zijn uiteraard ook minder nobele toepassingen denkbaar, bijvoorbeeld wanneer in een dictatuur zelfs gedachten niet meer vrij zijn. Ter geruststelling schrijven de Amerikaanse wetenschappers dat de computer er een stuk minder goed in slaagt de gedachten te lezen wanneer de proefpersonen niet meewerken. Als ze bijvoorbeeld zo veel mogelijk dieren opsommen of de tafel van 7 opzeggen terwijl ze naar een verhaal luisteren, is het haast onmogelijk om uit hun hersensignalen de inhoud van dat verhaal te destilleren.
Bovendien verschillen de hersensignalen nogal van persoon tot persoon, zozeer dat de computer voor elk individu opnieuw moet worden getraind. Maar, zeggen de onderzoekers: waar medewerking nu nog vereist is, kan dat in de toekomst zomaar anders zijn.
Ook Pim Haselager, hoogleraar maatschappelijke implicaties van kunstmatige intelligentie aan de Radboud Universiteit in Nijmegen, is er niet gerust op dat de mentale privacy gewaarborgd is. ‘Het klopt dat voor brain reading de medewerking van een persoon vereist is. Maar van de andere kant: je kunt het wel zien als iemand gedachten aan het onderdrukken is. En dat kan ook tegen ’m worden gebruikt.’
Neem bijvoorbeeld seksuele voorkeur. Haselager: ‘Als je mensen homoseksueel en heteroseksueel getinte afbeeldingen laat zien, kun je met een fMRI-scanner aflezen wat hen het meeste opwindt. En ja, het is mogelijk om die opwinding te onderdrukken. Maar ook dat zie je terug in het brein.’
Kortom, de vrijheid van denken staat op het spel, waarschuwt Haselager. ‘Je gedachten, je gevoelens, je seksuele voorkeur, je politieke voorkeur, je dromen: alles is steeds beter zichtbaar te maken met de juiste apparatuur. In 1984 van George Orwell staat dat de enige privacy binnen je schedel te vinden is. Nou, die tijd is dus geweest. Het betekent dat we snel moeten gaan praten over het recht op mentale privacy.’
Al is er volgens Haselager vooralsnog ook een praktische beperking voor wie nieuwsgierig is naar andermans zieleroerselen. ‘Een fMRI-scanner is een enorm apparaat, met ongelooflijk krachtige magneten. Om een idee te geven: als je ernaast gaat staan met een sleutelbos in je zak, vliegt die zo door je kleding naar buiten. Het is niet iets wat je zomaar even gebruikt in het dagelijks leven. Nog niet, tenminste.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden