Ze hadden er vast meer van verwacht, bij BNNVara’s Boos. Deze week wonnen ze nog een Tegel, de belangrijkste journalistieke prijs van Nederland, voor hun explosieve onthullingen over machtsmisbruik bij The Voice, maar toen ze twee weken terug een aflevering uitbrachten over voormalig PvdA-kamerlid Gijs van Dijk, waaide het tuimelkruid door de kranten. Misschien kwam het doordat Boos zich niet zozeer richtte op het wangedrag waarvan Van Dijk is beschuldigd, maar op de slinkse afhandeling van het onderzoek door de PvdA. Ook ik werd overvallen door moedeloosheid, bij mijn zoveelste poging alle verwikkelingen te volgen: valt er eigenlijk nog wat te repareren, als een onderzoek al brandend van een klif is gereden?
Even terug: toen Van Dijk begin 2022 opstapte na klachten over (seksueel) grensoverschrijdend gedrag, erkende hij direct dat hij ‘in de relationele sfeer’ niet altijd eerlijk was geweest. Toenmalig fractievoorzitter Lilianne Ploumen kondigde extern onderzoek aan, want ja, wat moet je anders? Onderzoek! Klinkt gewichtig, als de grondigste optie: kom maar door melders, welkom bij de strijd voor rechtvaardigheid.
Tig politieke integriteitskwesties verder, weten we dat doorgaans het tegenovergestelde gebeurt: met het instellen van onderzoek koop je tijd zodat het publiek het meeste weer vergeten is. Het onderzoek wordt vaak alleen door de partijtop ingezien, vaak ook op verzoek van melders. Volgens hoogleraar bestuurskunde Michiel de Vries is slechts 20 procent van de integriteitsonderzoeken betrouwbaar. Onnavolgbare conclusies, vage normenkaders, zwakke argumentatie. Zijn advies: ‘Werk nooit mee aan zo’n onderzoek.’ Terwijl we als maatschappij nog schaven aan de definities van grensoverschrijdend gedrag, bepalen bureaus in naam van opdrachtgevers wat wel en niet kan – en die opdrachtgevers zijn zelf partij.
Vóór het onderzoek in een kistje onder het Binnenhof wordt begraven, wordt het vaak al in twijfel getrokken – zie ook de kwesties rondom Khadija Arib, Samira Rafaela en Frans van Drimmelen. Daarmee wordt de zaak een soort rorschachtest waarin pers en publiek lezen wat ze willen. De melders zijn tekortgedaan, de beschuldigde is slachtoffer van trial by media, of nog spannender, er wordt een thriller van gemaakt: is hier sprake van een politieke afrekening?
Zo ook in de zaak Van Dijk. Hij suggereerde in een telefoongesprek met Boos-presentator Tim Hofman dat er sprake was van een politieke afrekening, van ‘bloeddorst’. Interessant, vond Hofman, waarom dan? Antwoord kreeg hij niet. Het geheime onderzoek naar Van Dijk werd in EenVandaag door twee hoogleraren ‘broddelwerk’ genoemd – een van de hoogleraren zei tegen Boos dat hij delen van het rapport van Van Dijk zelf had gekregen. Van Dijk kreeg na druk op de partij excuses van de PvdA, die met Van Dijk verklaarde dat het tóch om gedrag in de privésfeer ging. Partijvoorzitter Esther-Mirjam Sent weigerde in een hemeltergend interview met Boos elk commentaar.
Ploumen ziet in zaken als deze inmiddels een verdrietig patroon: ‘Eerst gaat iedereen erin mee: waarom niet eergister al een onderzoek? Vervolgens worden de meldsters weggezet, van: daar is van alles mee (...). De volgende stap is dat de deskundigheid van het onderzoek in twijfel wordt getrokken, daar heb ik me heel erg boos over gemaakt.’ In het publieke oog zal bij velen de thriller beklijven: dat Van Dijk teruggepakt werd door rancuneuze exen. Daaraan heeft Boos weinig kunnen bijstellen.
Zonder directe getuigenissen die een onmiskenbaar patroon laten zien, gaat de sympathie al snel uit naar de beklaagde. Integriteitsonderzoeken dragen daaraan bij, omdat buitenstaanders overtuigende informatie missen: wat is er nou precies gebeurd? Ze werken zo een toch al hardnekkig idee rondom grensoverschrijdend gedrag in de hand: dat mensen met macht vogelvrij zijn. Angstig voor mensen met belangrijke banen, vast. Maar minstens zo erg is het dat slachtoffers ervoor zullen bedanken om een verhaal te doen dat eindigt in een bureaula.
Source: Volkskrant