‘Als we over de geschiedenis denken, zien we vaak de grote leiders, de beslissende veldslagen’, zegt de Britse historicus Peter Frankopan. Maar de geschiedenis werd ook bepaald door stormen, vulkaanuitbarstingen, overstromingen en epidemieën, schrijft hij in zijn nieuwe boek.
Telkens opnieuw biedt de natuur kansen en bedreigingen. Mede dankzij een mild klimaat en grote steenkoolreserves kon Europa de wereld domineren, terwijl droogte een grote rol speelde bij de ondergang van de rijken van de Romeinen en de Maya’s. En steeds weer is de cruciale vraag: hoe gaat de mens met de natuur om?
Mensen verschenen pas laat in de geschiedenis van de aarde, ‘als onbeschaafde gasten die pas op het allerlaatste moment arriveren, zich misdragen en vernielingen beginnen aan te richten in het huis waar ze te gast zijn’, schrijft Frankopan in zijn nieuwe boek De transformatie van de aarde, een nieuwe wereldgeschiedenis. Aan het begin van de 21ste eeuw hebben ze het huis uitgewoond, waardoor ze razendsnel afstevenen op het punt waarop het menselijk leven onhoudbaar wordt door de vervuiling, uitputting van natuurlijke hulpbronnen en opwarming van de aarde. Misschien komt de mens tot inkeer, schrijft Frankopan, maar ‘een historicus zou daar niet op wedden’.
Op een frisse lenteochtend in Oxford lijkt de apocalyps ver weg. Het wemelt van de toeristen die zich vergapen aan het Sheldonian Theatre, de Bodleian Library, het All Souls College, aan de in zachtgele steen opgetrokken buitenkant van negen eeuwen universitaire eruditie. Ik tref Frankopan in een brasserie, vlak bij het Worcester College waar hij hoogleraar wereldgeschiedenis is (en waar de Australische mediatycoon Rupert Murdoch ooit studeerde). Frankopan is monter en energiek, en minder somber dan in zijn boek.
Over de auteur
Peter Giesen schrijft voor de Volkskrant over de Europese Unie en internationale samenwerking. Eerder was hij correspondent in Frankrijk. Hij is auteur van meerdere boeken.
‘Ik zou niet op de mens wedden, maar ook niet tegen hem. We zijn heel creatief en hebben het vermogen om veel problemen op te lossen. Tijdens de coronapandemie werd heel snel een vaccin ontwikkeld. Er kan een heleboel worden gedaan, maar dat vergt verstandig leiderschap, en daaraan ontbreekt het nu vaak’, zegt hij.
De transformatie van de aarde is een duizelingwekkend, bijna krankzinnig ambitieus boek: een mondiale geschiedenis van de big bang tot nu in 760 pagina’s. Frankopan: ‘Als mensen zeggen dat het een dik boek is, zeg ik: één pagina per zes miljoen jaar, dat valt best mee.’
‘De aarde is ongeveer 4,5 miljard jaar oud. Gedurende het grootste deel van die periode maakte het lage zuurstofniveau menselijk leven onmogelijk. Wij profiteren van klimaatveranderingen waardoor onze soort zich de afgelopen paar honderdduizend jaar heeft kunnen ontwikkelen, vooral de laatste vijftig- tot zestigduizend jaar. En we hebben daarvan gebruikgemaakt om de natuurlijke wereld te veranderen op een manier die ons uitkomt.’
‘Het is heel ongebruikelijk dat de hele planeet tegelijk warmer wordt. Normaal gesproken heb je regio’s die achterblijven of zelfs koeler worden. Maar mijn boek gaat niet alleen over klimaatverandering. Neem bijvoorbeeld Zuidoost-Azië, landen als Indonesië, Maleisië en de Filipijnen. De lucht in dit gebied voldoet niet aan de eisen die de Wereldgezondheidsorganisatie stelt, waardoor de levensverwachting van elke man, vrouw en kind anderhalf jaar korter is. Dat heeft te maken met de manier waarop we met de natuur omgaan. We branden bossen plat voor palmolieplantages zodat we goedkopere lipstick en ijsjes kunnen maken. Omdat deze dingen niet in Europa gebeuren, zien we ze niet.’
‘In de 4de eeuw maakten de Centraal-Aziatische steppen een periode van extreme droogte door. Er kwam een volksverhuizing op gang van Hunnen en Goten die naar het Westen trokken. Daardoor werden de verbindingen tussen de verschillende delen van het rijk verbroken. In dertig tot veertig jaar vielen de West-Romeinse provincies ver terug. De metaalproductie kwam pas na achthonderd jaar weer terug op hetzelfde niveau.’
‘Wij maken nu ook economische fragmentatie mee, mondiale aanvoerketens zijn kwetsbaar, we zien de opkomst van China. Al die zaken veroorzaken barstjes in de muur. En we zijn niet slimmer dan tweeduizend jaar geleden. We streven nog altijd naar macht en verovering, we geloven nog altijd in simpele oplossingen voor complexe problemen.
‘Handel, de connecties met andere delen van de wereld, brengt een enorme rijkdom. Maar het maakt je ook kwetsbaar. De aanvoerlijnen worden langer en kunnen gemakkelijker worden doorgesneden. Het zijn twee kanten van dezelfde medaille. Een van de lessen van de afgelopen vijf- tot zesduizend jaar is: complexiteit en grootte worden zwaktes onder de verkeerde omstandigheden.’
‘In Noord-Europa hebben we daar minder last van dan in warmere streken. Maar als staten als Soedan of Somalië instorten, mede als gevolg van klimaatverandering, krijgen wij daar ook mee te maken, door toenemende migratie.
‘Toch is de klimaatverandering zelf niet cruciaal. Het belangrijkste is de politieke en maatschappelijke stabiliteit. Hoe gaan we met schokken om? Zoals de Amerikaanse politicus Benjamin Franklin zei: if you fail to prepare, you prepare to fail.’
‘Ik ben bezorgd over de houding van jongeren tegenover de democratie. Pew Research publiceerde vorig jaar een rapport waarin werd geconstateerd dat meer dan 50 procent van de mensen onder de 40 jaar gelooft dat het niet nodig is om altijd verkiezingen te hebben en dat een sterke leider een oplossing kan zijn. Ik was zó geschokt, ik ben een kind van de Koude Oorlog, ik geloof in het idee van vrijheid.
‘Ik praat erover met mijn studenten en die zeggen: jullie generatie heeft de helft van alle koolstof uit de geschiedenis verbrand, er wordt nog altijd veel te weinig gedaan tegen de opwarming van de aarde, onze mogelijkheden om een huis te kopen zijn nog nooit zo klein geweest, jullie willen vroeg met pensioen waardoor er straks voor ons niets meer overblijft.’
Peter Frankopan praat zoals hij schrijft, caleidoscopisch, schijnbaar moeiteloos schakelend tussen het Holoceen en het heden, de mens en de natuur, de Maya’s en Donald Trump.
Hij stamt uit een adellijke Kroatische familie die in 1951 tot vijand van het volk werd verklaard door de communistische autoriteiten in Joegoslavië. De familie raakte haar bezittingen kwijt en Frankopans vader ging naar Engeland, waar hij trouwde met een Zweedse advocate en zijn kinderen een Britse opvoeding gaf. Frankopan ging naar de befaamde kostschool Eton en studeerde in Oxford. Zijn vrouw is erfgenaam van de grote supermarktketen Sainsbury’s. Samen runnen ze een keten van boetiekhotels, waaronder Canal House in Amsterdam. Als historicus werd Frankopan bekend door zijn boeken over Azië, De zijderoutes en De nieuwe zijderoutes.
De transformatie van de aarde omspant niet alleen 4,5 miljard jaar wereldgeschiedenis, maar weerspiegelt ook het leven van Frankopan zelf, geboren in 1971. Als kind mocht hij maar weinig televisie kijken van zijn ouders. Een uitzondering werd gemaakt voor Newsround, een Britse versie van het Jeugdjournaal. In de jaren tachtig maakten berichten over zure regen, de kernramp bij Tsjernobyl en de dreiging van een nucleaire oorlog grote indruk op de jonge Frankopan.
Toen in 1989 de Muur viel, brak een optimistische periode van vrede en internationale samenwerking aan. Honderden miljoenen mensen werden uit de armoede verheven, de levensverwachting nam op veel plaatsen toe. Maar Rusland en China bleken zich niet te ontwikkelen tot democratieën, zoals na 1989 werd gedacht. En de economische groei en internationale handel ging ten koste van de planeet. De helft van alle olie en gas die ooit verbruikt is, werd verstookt na de eerste overwinning van Boris Becker op Wimbledon in 1985, zegt Frankopan.
In De transformatie van de aarde beschrijft hij de wereld als een ‘ecologische en klimatologische loterij’. De voortdurend veranderende natuur verstoort telkens opnieuw het menselijk leven, maar biedt ook steeds weer nieuwe mogelijkheden. Vaak is de winst van de ene regio het verlies van de andere.
Het meest navrante voorbeeld daarvan is de trans-Atlantische slavenhandel. Door kalkafzetting in het Krijt-tijdperk (145- tot 66 miljoen jaar geleden) was het zuiden van de Verenigde Staten uitermate geschikt voor arbeidsintensieve gewassen als katoen. Omdat er niet genoeg arbeidskrachten waren, werden die gehaald uit West-Afrika, waar de mensen door een genetische mutatie goed bestand waren tegen de malaria die in het zuiden van de VS veel voorkwam. Frankopan: ‘Tot slaaf gemaakten die deze mutatie droegen, waren duurder en waardevoller. Ze waren genetisch superieur voor deze vorm van dwangarbeid. De Europeanen rechtvaardigden de slavenhandel met een ideologie waarin zwarten juist als inferieur werden afgeschilderd.’
‘Het milde klimaat leende zich uitstekend voor de teelt van gewassen. We konden heel goed eiwitten produceren, want koeien houden van Noord-Europa. Het is een heel ander verhaal om koeien te houden in Soedan of sub-Sahara-Afrika. Daarnaast had Europa grote steenkoolreserves die de Industriële Revolutie mogelijk maakten.’
‘Dingen veranderen. 150 jaar geleden interesseerde niemand zich voor olie, maar olie Source: Volkskrant