‘Volhoudbaar’. In dat woord balt melkveehouder Alex Datema zijn visie op de toekomst van landbouw in Nederland samen. ‘De manier waarop ik boer ben, zou ik honderd jaar moeten kunnen volhouden’, zei hij in 2020 in debatcentrum De Balie. ‘En dat kan op de huidige manier niet.’
Al 35 jaar is Datema (56) melkveehouder in het Groningse Briltil. Met een compagnon houdt hij 120 koeien op 70 hectare. Daarvan is 15 hectare ingericht voor weidevogels, met kruidenrijk grasland en plasdras. ‘De Rabobank, de veevoerindustrie, de boekhouder: iedereen houdt hetzelfde verhaal. ‘Als je boer wilt blijven, moet je zorgen dat je je bedrijf vergroot.’ Daar is het hele systeem op gebouwd.’
Over de auteur
Jurre van den Berg is regioverslaggever van de Volkskrant in het noorden van Nederland en verslaat ontwikkelingen in de provincies Groningen, Friesland en Drenthe.
Daarom gingen er flink wat wenkbrauwen omhoog toen Datema zijn nieuwe baan wereldkundig maakte: per 1 mei is hij directeur Food & Agri bij de Rabobank. Juist de bank wordt verweten als belangrijkste financier van de agrarische sector (80 procent van de boeren is er klant) een drijvende kracht te zijn geweest achter de schaalvergroting, intensivering en productieverhoging.
Zelf is Datema ervan overtuigd dat de agrarische sector klimaatneutraal moet worden, minder belastend voor het milieu, zorgzamer voor landschap en biodiversiteit. Neef Gert Datema groeide met hem op, en in de jaren tachtig zaten ze samen in een maatschap. Ze bouwden eigenhandig een nieuwe ligboxenstal. ‘Toen al dacht hij altijd vooruit.’
Nadat in 1984 de Europese melkquota werden ingevoerd, kozen de Datema’s tegen de stroom in voor een intensievere bedrijfsvoering. Toen de Groningse plattelandsjongeren een voorzitter zochten, wist Gert wel wie ze moesten vragen. ‘Alex is eigengereid, maar wel met de feiten aan zijn zijde.’
Jan Willem Erisman, stikstofhoogleraar en sinds kort voorzitter van de Klimaatraad, riep de hulp van Datema in op Schiermonnikoog. De zeven boeren op het eiland konden alleen boer blijven als ze een aanzienlijk deel van hun koeien zouden wegdoen. ‘Een heel delicaat proces, dat mede dankzij Alex in goede banen is geleid. Hij spreekt de taal van het boerenerf, luistert goed, heeft een brede blik en begrip voor verschillende opvattingen.’
Datema is overtuigd van de noodzaak van een omslag, zegt Erisman, maar houdt oog voor verschil. Hij is geen drammer die eenduidige donkergroene formats aan boeren opdringt. Tegelijkertijd is hij niet bang zich uit te spreken. Bijvoorbeeld toen hij publiekelijk afstand nam van gewelddadige boerenprotesten.
Het werd hem niet door alle collega’s in dank afgenomen. Op zijn erf kreeg hij bezoek van twintig leden van de Farmers Defence Force. ‘Hij gaat het gesprek dan niet uit de weg’, zegt Erisman. ‘Maar het is moeilijk Alex niet aardig te vinden, dus ze zijn weer rustig vertrokken.’
In een aflevering van Medialogica laakte Datema de beeldvorming rond boeren door de BoerBurgerBeweging. De bewering dat de stikstofkwestie gebruikt zou worden om boerengrond in te pikken, kwalificeerde hij als ‘volslagen onzin’. Hij bekritiseerde ook de rol van de media. Meerdere keren kreeg hij, na een gesprek van soms wel een uur met een redacteur van een talkshow, te horen dat hij ‘wel erg genuanceerd’ was – en niet zou worden uitgenodigd.
‘Want ik pas niet in het plaatje van mensen die het oneens zijn. Ik denk juist dat je uitersten moet verbinden. Politiek zou bedoeld moeten zijn om samen de oplossing te zoeken waar Nederland mee vooruit kan. Dat zie ik veel te weinig.’
Denk niet dat hij nu zijn overall inruilt voor een krijtstreeppak. Datema is al vier dagen per week een zelfbenoemde ‘vergaderboer’. Sinds 2016 is hij voorzitter van BoerenNatuur, een vereniging die zich inzet voor agrarisch natuurbeheer en meer natuur-inclusieve landbouw. Hij is bovendien lid van de Wetenschappelijke Raad voor Integrale Duurzame Landbouw en mede-initiatiefnemer van het Deltaplan Biodiversiteitsherstel.
Binnen de Rabobank wil Datema bijdragen aan het ontwikkelen van nieuwe financieringsvormen voor boeren die willen omschakelen. De boerenleenbank wrijft zich in de handen met de nieuwe aanwinst ‘nu deze sector voor grote uitdagingen staat en wij als financier onze klanten willen helpen bij de transitie naar een duurzame toekomst’, aldus lid van de Groepsdirectie Kirsten Konst in het persbericht.
De aanstelling van Datema is een slimme zet van de Rabobank, vindt hoogleraar Erisman. En misschien ook wel van Datema zelf. ‘Als je de landbouw wilt verduurzamen, moet de bank mee.’
Datema denkt in zijn nieuwe functie meer impact te hebben. Dat zal niet eenvoudig worden, zegt neef Gert, ‘maar Alex’ overtuiging is: als je het niet probeert, lukt het sowieso niet.’ Eén ding weet Gert zeker: ‘Alex zal zich niet laten misbruiken als uithangbord voor de bühne.’
‘Ze hebben mij ervan overtuigd dat ze echt verandering in de landbouw willen’, zei Datema kort na zijn aanstelling tegen Trouw over de verrassende loopbaanstap. Erisman ziet wel een risico. ‘Van binnenuit heb je meer invloed op verandering. Maar dit instituut is al zo lang onderdeel van een systeem. Het zal niet gemakkelijk worden een wissel om te zetten als het systeem zelf niet verandert.’
3x Alex Datema
‘Stikstof is een groot probleem. Er zijn nog mensen die dat ontkennen, maar volgens mij hebben we een grote verantwoordelijkheid als landbouw om daar wat aan te doen.’ (In De Balie, 2020)
‘Ik ben opgegroeid met weidevogels. Met veel meer weidevogels dan we nu hebben. Ik heb altijd geleerd dat als er ergens een vogel broedde, dan rijd je daaromheen.’ (In het tijdschrift Landschap, 2017)
‘Eerder kon ik een paar dagen vrij nemen om in te kuilen; dat wordt nu misschien lastiger.’ (Over de combinatie van het bankwezen met het boerenbestaan, in Boerderij, 2023)
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden