Met Ongehoord Nederland (ON) bevindt de Nederlandse Publieke Omroep (NPO) zich op onontgonnen terrein. Nooit eerder legde de NPO een sanctie op aan een omroep – laat staan drie. En nooit eerder verzocht de NPO de staatssecretaris een omroep uit het publieke bestel te zetten. Die ultieme stap volgde maandag, slechts veertien maanden na de eerste tv-uitzending van ON.
Vanaf die eerste uitzending lagen de NPO en de omroep op ramkoers. Ook worstelden de partijen met hun rol. Dat blijkt uit een reconstructie op basis van documenten die zijn verkregen met een beroep op de Wet open overheid (Woo).
Over de auteur
Gijs Beukers is mediaredacteur bij de Volkskrant. Hij schrijft vooral over televisie, podcasts en boeken.
Voor ON begint het allemaal in november 2019, als oud-oorlogsverslaggever Arnold Karskens en publicist Joost Niemöller hun plannen voor een nieuwe omroep ontvouwen aan de pers. Speerpunten zijn volgens Karskens het behoud van de Nederlandse cultuur (‘bij ons komen voorstanders van Zwarte Piet ruim aan bod’), meer aandacht voor de negatieve gevolgen van migratie en eerlijker berichten over ‘de klimaatgekte’.
De 50 duizend leden die volgens de Mediawet nodig zijn om in aanmerking te komen voor de begeerde aspirant-status, zijn eind 2020 binnen. Zowel de Raad voor Cultuur als het Commissariaat voor de Media kan vervolgens niet anders dan een positief advies over de omroep afgeven aan het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW). Behalve die 50 duizend leden staan in de Mediawet geen harde criteria voor aspirant-omroepen.
Het advies komt met een wasknijper op de neus, dat wel. Volgens de Raad voor Cultuur kan de omroep flinke schade toebrengen aan het vertrouwen in de journalistiek, bijvoorbeeld door het continu beschimpen van de NOS – Karskens houdt op zijn site een ‘zwartboek NOS’ bij, waarin hij voorbeelden bijhoudt van wat volgens hem manipulatie en nepnieuws is. De Mediawet moet worden aangepast, schrijft het Commissariaat van de Media in haar advies over ON, zodat er extra eisen kunnen worden gesteld.
Op 8 juli 2021 laat minister Slob weten dat ON, samen met Omroep Zwart, een plek krijgt in het publieke bestel. De toetreding van de twee maakt duidelijk dat de NPO er voor iedereen is, aldus Slob. ‘Maar er zijn ook grenzen. Binnen de publieke omroep is geen plaats voor het verspreiden van onbetrouwbaar nieuws en desinformatie. (...) Hier zal ik scherp op toezien.’
‘We heten Ongehoord Nederland van harte welkom als aspirant in ons bestel!’, mailt een medewerker van de NPO een dag later aan Reinette Klever, secretaris-penningmeester van ON en oud-Tweede Kamerlid namens de PVV. De omroep wordt uitgenodigd voor een introductiemiddag op 16 september.
Tijdens de kennismaking die middag beklagen leden van ON zich bij de NPO. Ze willen graag in januari al ‘op zender’ en voelen zich bij die ambitie onvoldoende serieus genomen door de NPO. Van een medewerker krijgt Frans Klein, directeur video van de NPO, het verzoek die zorgen weg te nemen. Een maand later mailt de NPO aan Arnold Karskens dat zijn voorstel voor een tv-programma waarin ON het nieuws bespreekt, ‘inhoudelijk kansrijk’ is.
In november wil de NPO in gesprek met de leiding van ON. Reden is een onthulling van NRC. De krant schrijft dat Taco Dankers, de voorzitter van de raad van toezicht van ON, een rechts-radicale denktank leidt die antisemitische teksten verspreidt. Een dag later meldt ON in een verklaring dat Danker terugtreedt vanwege de ‘controverse rondom zijn persoon’.
Dan is er een wisseling van de wacht bij de NPO. Op 1 januari 2022 volgt Frederieke Leeflang, voorheen partner bij Deloitte, Shula Rijxman op als bestuursvoorzitter.
‘Hi Arnold’, mailt zij op 4 januari, ‘nog een gelukkig nieuwjaar met voor ON! een hele mooie start.’ Karskens stuurt haar per mail de beste wensen terug.
Ongehoord Nieuws, zoals het programma uiteindelijk gaat heten, begint op 22 februari. De timing is voor de NPO ongemakkelijk. Aan de grens tussen Rusland en Oekraïne lopen de spanningen op en veel ON-sympathisanten gelden als Poetin-versteher. ‘Rusland erkent Donetsk en Loehansk als onafhankelijke republieken’, zegt presentator Ahmed Aarad tijdens de leader.
Daarna komt FvD-leider Thierry Baudet aan het woord. Volgens hem zijn het de EU, de Navo en Amerika die ‘continu aan het pushen zijn om Rusland onder druk te zetten’. FvD-Kamerlid Pepijn van Houwelingen, te gast in de studio, noemt de Navo de werkelijke agressor. Karskens, eveneens aan tafel, zegt dat de Amerikaanse president Joe Biden ‘een marionet is van bepaalde machten’. De beweringen blijven onweersproken.
Een week later, op 1 maart, kondigt de Ombudsman van de NPO, Margo Smit, een onderzoek aan na meldingen over ‘onjuiste inhoud, desinformatie en gebrek aan onpartijdigheid’.
Twee dagen later gaat Leeflang met Frans Klein op bezoek bij Klever en Karskens bij het ON-kantoor in Nootdorp. Ze bespreken onder meer het onderzoek van de Ombudsman. ‘We vonden het een prettig en open gesprek’, mailt Klever later aan Leeflang.
De Ombudsman rondt haar 49 pagina’s tellende onderzoek af op 7 juni en neemt daarin meerdere afleveringen van Ongehoord Nieuws mee. ‘Journalistieke programma’s bij de publieke omroepen zijn geen open podium en de presentator is geen doorgeefluik’, schrijft Smit. ‘Dat is bij omroep ON nu met regelmaat wel zo.’
De Ombudsman wijst onder meer op het optreden van de Belgische politicus Filip Dewinter, die zonder tegenwerping uitweidt over ‘omvolking’, de complottheorie dat overheden immigratie inzetten om de witte bevolking in Europa te vervangen.
Vanwege het rapport van de Ombudsman maakt de NPO een week later bekend een sanctie te willen opleggen. Karskens spreekt daarop van ‘een frontale aanval op het voortbestaan van ons als omroep en de persvrijheid in Nederland’.
Weer een week later, op 22 juni, melden mediajournalisten Mark Koster en Ton F. van Dijk in hun podcast dat Leeflang moet worden beveiligd wegens bedreigingen. Die zouden afkomstig zijn van sympathisanten van ON, aldus Koster en Van Dijk.
‘Dag Frederieke’, appt Karskens de volgende dag, ‘het is heel vervelend dat je nu bewaking nodig hebt, maar wees verzekerd dat wij van ON niets te maken hebben met welke bedreiging dan ook aan jouw adres. In een persbericht op de website staat dit publiekelijk vermeld.’
‘Hi Arnold - dankjewel voor je bericht’, schrijft Leeflang. ‘Dat waardeer ik zeer. (...) En ik weet ook dat jullie als ON! daar niets mee te maken hebben. Het lost zich hopelijk snel weer op.’
Twee weken later, op 7 juli, legt de NPO definitief een boete van ruim 90 duizend euro op.
ON lijkt zich daar weinig van aan te trekken. De omroep gaat in bezwaar en toont op 15 september bij Ongehoord Nieuws een compilatie waarin zwarte mensen witte mensen in elkaar slaan. ‘De minder belichte zijde van racisme’, aldus presentator Arlette Adriani. Collega Raisa Blommestijn noemt herhaaldelijk het n-woord. Tv-programma Pointer onderzoekt de beelden en concludeert dat er in geen enkel geval bewijs was voor ‘anti-wit’-racisme.
De overige omroepen veroordelen de ‘valse, racistische boodschap’. Zij trekken zich, zolang Karskens deelneemt, terug uit een regelmatig overleg waarin journalistieke programma’s worden besproken.
Ook Leeflang laat van zich horen. ‘Beste Arnold en Reinette’, mailt ze een dag later. ‘Hierbij zend ik jullie de reactie van de NPO op de uitzending van 15 september. De inhoud spreekt voor zich.’
In het persbericht schrijft Leeflang dat de NPO de redactionele vrijheid ‘hoog in het vaandel heeft staan, maar daar zijn wel grenzen aan wat racistische of discriminerende uitlatingen betreft’. ‘Die grens is volgens de NPO in deze uitzending bereikt.’
Maar de NPO kijkt naar andere partijen. Aan het Commissariaat wordt gevraagd zich uit te spreken. De Ombudsman wordt verzocht klachten met voorrang te behandelen.
In NRC pleit de directeur van KRO-NCRV, Peter Kuipers, voor actie. Hij wil dat ON per direct uit het bestel wordt gezet. Volgens hem is het tijd voor ‘bestuurlijke moed’.
Op 26 september reageert Karskens in een brief op Leeflang. Hij verwijt haar oncollegialiteit en ontkent schuld. ‘Indien je mijn veertigjarige carrière in de loopgraven van de journalistiek een beetje hebt gevolgd of kennis hebt genomen van de inhoud van een van mijn boeken, artikelen en werk voor de stichting Onderzoek Oorlogsmisdaden, dan weet je dat ik als persoon niets moet hebben van racisme en discriminatie.’
Mede op verzoek van de NPO besluit de Ombudsman opnieuw een onderzoek te starten. De bevindingen daarvan brengt ze eind november naar buiten. Op basis van 23 afleveringen stelt ze dat ON rond bepaalde onderwerpen ‘herhaaldelijk onjuiste informatie’ verspreidt. Dergelijke thema’s zijn onder meer stikstofproblematiek, coronamaatregelen en -vaccinaties, asielzoekers, gender, de macht van de EU en de intenties van de Nederlandse overheid.
In december legt de NPO een tweede boete op aan ON, ditmaal omdat de omroep niet handelt ‘in overeenstemming met de publieke waarden’ en niet wil voldoen aan ‘hoge journalistieke en professionele kwaliteitseisen’.
De betrokken partijen worstelen met hun rolverdeling. Als staatssecretaris Gunay Uslu het Commissariaat voor de Media per brief vraagt om de Ongehoord Nieuws-uitzending van 15 september met voorran Source: Volkskrant