Ruim een jaar hebben Europese regeringsleiders en ministers erover gesproken en dinsdag wordt hij gezet: de eerste stap op weg naar de gezamenlijke gasinkoop door EU-landen. Het decennialange taboe daarop is weggevaagd door de komeetachtige stijging van de gasprijs afgelopen zomer.
Bijna zeventig bedrijven uit 21 landen (waaronder 19 EU-lidstaten) hebben zich gemeld voor deze primeur. Zij willen hun vraag naar gas bundelen om lagere prijzen af te dwingen bij de producenten. Let wel: het gaat om vraagbundeling, een plicht tot daadwerkelijke aankoop is er niet. Dergelijke dwang in de geliberaliseerde energiemarkt ging de lidstaten een stap te ver. Niettemin is de verwachting dat de bedrijven die meedoen ook samen zullen inkopen.
Over de auteur
Marc Peeperkorn is sinds 2008 de EU-correspondent voor de Volkskrant. Hij woont en werkt in Brussel.
Energiebeleid is een nationale bevoegdheid die normaliter met hand en tand wordt verdedigd. Het eindeloze gesteggel afgelopen najaar over een Europees plafond aan de gasprijs is illustratief. Des te opvallender hoe voorspoedig de aanzet was voor de bundeling van vraag en mogelijk aankoop van gas.
Op 23 maart 2022, één maand nadat Rusland buurland Oekraïne is binnengevallen, neemt de Europese Commissie het voortouw met acties tegen het wegvallen van goedkoop Russisch gas. De Commissie schrijft de lidstaten dat het ‘essentieel’ is voor de EU ‘gezamenlijk’ gas in te kopen bij betrouwbare leveranciers om de gasvoorraden voor de winter te vullen. Voorkomen moet worden dat lidstaten in een ‘ieder voor zich’-race tegen elkaar opbieden. ‘De EU staat sterker als ze samen optreedt.’
Een dag later zijn de Europese leiders bijeen in Brussel. Zij omarmen het idee, zij het met één belangrijke toevoeging: de gezamenlijke aankoop moet ‘vrijwillig’ gebeuren. Verder louter lof voor deze aanpak om de prijzen te drukken.
Op 8 april is de eerste vergadering van het Energie Aankoop Platform, met alle betrokken partijen. Eind mei moedigen de regeringsleiders de lidstaten (lees: zichzelf) aan om ‘spoedig, vóór de komende winter, gebruik te maken van het platform’. Eind juni vragen de leiders hun energieministers en de Commissie ‘alle passende maatregelen te nemen om te zorgen voor nauwere coördinatie op energiegebied tussen de lidstaten’.
Aan deze even gebruikelijke als geduldige verbale aanmoedigingen komt begin september een abrupt eind als de gasprijs alle records verpulvert: ruim 300 euro per megawattuur, twintig keer meer dan vóór de invasie van Oekraïne. Vooral het Duitse ‘we betalen wat u maar wilt’-inkoopbeleid, jaagt burgers en bedrijven in heel Europa op extreme energiekosten.
Eind oktober zijn de leiders opnieuw in Brussel bijeen. Zij vragen nu niet alleen om de vrijwillige gezamenlijke aankoop maar willen een ‘bindende bundeling’ van de vraag ter grootte van 15 procent van de gasopslagcapaciteit. Ruwweg komt dat erop neer dat de EU-landen zich verplichten gezamenlijk op te trekken bij de vraag naar circa 13,5 miljard kubieke meter gas per jaar. Het totale jaarlijkse gasverbruik in de EU schommelde afgelopen tijd tussen de 350 en 400 miljard kubieke meter. Hoewel bescheiden is de gecombineerde vraag van 13,5 miljard kubieke meter van belang omdat de energieprijs wordt bepaald door de laatste hoeveelheid gas die nodig is voor het evenwicht tussen vraag en aanbod op de energiemarkt.
Een maand later presenteert de Commissie het 15-procentsvoorstel, weer een maand later (19 december) zijn de lidstaten akkoord. Tijdens de laatste EU-top in maart dit jaar, dringen de leiders er nogmaals ‘bij alle belanghebbenden op aan om (..) ten volle gebruik te maken van AggregateEU, het mechanisme voor gezamenlijke inkopen’.
Vandaag start de eerste gezamenlijke vraagronde, die open staat voor energiebedrijven en -verbruikers uit alle EU-landen maar ook uit de Balkan, Georgië, Moldavië en Oekraïne. Nederlandse bedrijven zijn van de partij, net als Duitse. Franse interesse is er alleen via Belgische dochtermaatschappijen, Frankrijk gebruikt zelf veel kernenergie.
Dit jaar zal er elke twee maanden een nieuwe vraagronde zijn. Regeringen zelf zijn niet van de partij, zij kopen immers geen gas, dat doen bedrijven. De verwachting is dat vooral energiebedrijven uit kleinere landen en middelgrote verbruikers meedoen met de vraagbundeling. Zij kunnen met elkaar een lagere prijs bedingen bij de aanbieders van gas.
Komende woensdag hopen de EU-landen een akkoord te bereiken over de gezamenlijke inkoop van munitie (vooral 155 mm granaten) voor Oekraïne. De EU-ambassadeurs steggelen over de laatste juridische details maar de politieke druk om te leveren – een maand nadat de regeringsleiders ertoe hadden opgeroepen – is enorm. De leiders beloofden eind maart de komende twaalf maanden Kyiv één miljoen granaten. Oekraïne wacht daar met smart op, het kan nu de Russische aanvallen onvoldoende beantwoorden. Een deel van de granaten komt uit de voorraden bij de lidstaten. Maar ook die raken leeg, vandaar het plan om gezamenlijk in te kopen en naarstig te zoeken naar uitbreiding van de munitiefabrieken. Frankrijk wil alleen in de EU gefabriceerde munitie in de gemeenschappelijke aankoop betrekken, de meeste andere lidstaten stellen de snelheid van levering voorop, ongeacht waar de munitie vandaan komt. EU-buitenlandchef Josep Borrell zei maandag dat ‘binnen enkele dagen’ een akkoord bereikt zal worden.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden