Eind maart plaatste ze nog een filmpje voor haar 3,4 miljoen volgers op TikTok. Daarin deed de 28-jarige Salma Elshimy wat ze zo vaak deed: vrolijk en uitdagend dansen, lipsyncend op hits uit de Arabische wereld. Kort daarop werd de influencer op het vliegveld van Caïro opgepakt, nadat ze vanuit Dubai naar haar thuisland was gevlogen.
Haar filmpjes zouden ‘losbandigheid’ en immoreel gedrag aanmoedigen en ‘familiewaarden’ schenden. Vorige week dinsdag werd ze door de rechter veroordeeld tot een geldboete (3 duizend euro) en 2 jaar celstraf.
Haar veroordeling is de nieuwste in een reeks van meer dan vijftien, beginnend in 2020. Het patroon is telkens hetzelfde: jonge Egyptenaren (meestal vrouwen) plaatsen filmpjes op TikTok of andere kanalen, en worden vervolgens gearresteerd onder het mom van tamelijk vage aantijgingen, zoals de aantasting van de ‘publieke moraal.’ Een buikdanseres kreeg drie jaar cel aan haar broek. Hetzelfde gebeurde met een blogger die een Facebookpagina beheerde voor atheïsten.
Over de auteur
Jenne Jan Holtland is correspondent Midden-Oosten voor de Volkskrant, en woont in Beiroet. Hiervoor was hij correspondent Centraal- en Oost-Europa. Hij is auteur van het boek De koerier van Maputo (2021)
Naast influencer is Elshimy ook fotomodel. In de herfst van 2020 kreeg ze voor het eerst met justitie te maken, toen ze zich liet fotograferen in een strak jurkje, met de vijfduizend jaar oude piramide van Djoser op de achtergrond. Zij en haar fotograaf werden opgepakt. Volgens een prominente jurist hadden ze de ‘faraonische beschaving’ bespot. Ze werden op borgtocht vrijgelaten, maar formeel loopt het onderzoek nog. ‘Ik ben er kapot van’, verklaarde Elshimy destijds. ‘Ik heb niks verkeerd gedaan. Ik heb alleen foto’s gepubliceerd die vergelijkbaar waren met wat andere artiesten naar buiten brachten.’
Beide zaken zijn gebaseerd op een draconische wet van vijf jaar geleden die de politie in staat stelt ieder account op sociale media met meer dan vijfduizend volgers te monitoren. ‘Op papier heet het een cybercrime-wet, maar de formulering is schimmig’, zo zegt Lobna Darwish namens het Egyptisch Initiatief voor Persoonlijke Rechten (EIPR), een van ’s lands laatste nog functionerende mensenrechtenorganisaties. ‘Het is maar net wat de rechter onder ‘familiewaarden’ verstaat. Op deze manier kan iedereen worden aangepakt.’
De zaken zijn exemplarisch voor de repressieve koers van president Abdel Fattah el-Sisi, de man die er met een wetswijziging voor wist te zorgen dat hij tot 2034 in het zadel kan blijven zitten. Kritische websites worden aan banden gelegd, mensenrechtenorganisaties de mond gesnoerd, demonstraties verboden.
Dit alles gaat gepaard met een steeds conservatievere maatschappijvisie. Sisi werpt zich nadrukkelijk op als hoeder van het geloof. Toen de covid-pandemie uitbrak, ging de president hoogstpersoonlijk voor in een gebed ter bescherming van de natie – een bede die de rest van de dag op radio en tv werd herhaald.
De regering geeft ruim baan aan ‘patriarchale en reactionaire’ krachten, zegt Hany Sameh, een advocaat die meerdere TikTok-influencers bijstond. ‘Ze gebruiken mazen in de wet om een conservatieve agenda uit te dragen’, zegt hij aan de telefoon. ‘Terwijl de maatschappij juist vooruitstrevend is.’
Ook andere kwetsbare groepen in Egypte, zoals lhbti’ers, krijgen voor de voeten geworpen dat ze ‘familiewaarden’ schenden. De politie infiltreert geregeld dating-apps om jonge homo’s onder valse voorwendselen naar een ‘date’ te lokken, waarna ze worden gearresteerd. ‘Dit regime hanteert een meedogenloze, ijzeren vuist voor iedereen die in hun ogen geen goede burger is’, aldus Amr Magdi, onderzoeker bij mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch.
Illustratief voor het brede net dat de autoriteiten uitwerpen, is de zaak van de prille twintiger Haneen Hossam (9 miljoen volgers op sociale media). In 2020 was ze de eerste influencer die werd aangepakt middels de cybercrime-wet. Haar misdaad? Ze had meiden van achttien jaar en ouder aangemoedigd kook-, zing- of dansfilmpjes te streamen via de Singaporese video-app Likee, vergelijkbaar met TikTok.
Gebruikers kunnen via de app geld verdienen door volgers te verzamelen, en Hossam was door het bedrijf gevraagd landgenoten te rekruteren. Vanwege de pas uitgebroken pandemie zaten veel jongeren werkloos thuis – de app bood een uitweg.
Daarna ging het snel: een talkshowpresentator suggereerde op tv dat Likee een platform bood voor prostitutie, en noemde Hossam bij naam. Ze werd opgepakt, doorverwezen naar een politiedepartement voor ‘zedenbescherming’ en vervolgd wegens ‘mensenhandel.’ Ze zit nu een celstraf uit van drie jaar.
Opvallend is de rol die gewone Egyptenaren spelen. Justitie moedigt ze aan melding te maken van onfatsoenlijk gedrag online, en onderhoudt een Facebookpagina waar arrestaties bekend worden gemaakt. Lobna Darwish (EIPR) geeft de zaak van Hossam als voorbeeld. ‘Toen haar arrestatie openbaar werd, begonnen gebruikers in hun comments andere namen te noemen van influencers. Die werden vervolgens ook opgepakt. Het was een onmiskenbaar patroon.’
Na de arrestatie van Elshimy, begin deze maand, schreef de onafhankelijke website Mada Masr dat het geen toeval is dat influencers zoals zij afkomstig zijn uit de lagere midden- of arbeidersklasse. Oftewel: veel kan wél in Egypte, mits je uit de elite komt. Darwish beaamt dat. ‘De kleding die je op Elshimy’s foto’s ziet, zie je ook gewoon in reclames van Coca-Cola, of op straat in Maadi (een elitewijk, red.). Maar er wordt neergekeken op TikTok. Iedere laag in de samenleving heeft haar eigen codes; de staat is nu bezig die codes met harde hand te bewaken.’
Voor de rechtbank in Alexandrië verscheen Elshimy afgelopen week in een kuise abaya en hoofddoek. Op haar sociale media-accounts heeft ze niets meer geplaatst. Naar verwachting zal ze tegen de celstraf in beroep gaan.
3x Salma Elshimy
1) Voordat Elshimy model werd, studeerde ze verpleegkunde. Toen ze in 2018 met een modellencarrière begon, kreeg ze ruzie met haar vader en broer, en ging ze op zichzelf wonen – in Egypte erg ongebruikelijk. Uit haar nieuwe huis werd ze daarna weggepest door haar buren.
2) Volgens mediaberichten woont ze sinds kort in Dubai, en was ze van plan daar te blijven. In het kleine emiraat is veel meer toegestaan.
3) Ashraf Farahat, een jurist die bijzonder actief is bij het opsporen van ‘losbandigheid’, schreef na Elshimy’s arrestatie een triomfantelijk bericht op Facebook onder de hashtag: ‘reinig je gemeenschap.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden