De onderschepping van de USS Pueblo, 55 jaar geleden voor de Noord-Koreaanse kust, is nog altijd een van de grootste vernederingen van de Amerikaanse marine sinds de Tweede Wereldoorlog. De gebeurtenis liet ook zien hoe spionage op zee flink uit de hand kan lopen. Toen, in 1968, overwogen de VS zelfs luchtaanvallen op Noord-Korea om Pyongyang te straffen.
Officieel was de Pueblo, net als alle andere spionageschepen, een ‘maritiem onderzoeksschip’. In werkelijkheid maakte de Pueblo deel uit van een groep schepen van de VS om wereldwijd de vijand te bespioneren, van Rusland en Cuba tot Noord-Korea. Begin 1968 eindigde een spionagemissie voor de Noord-Koreaanse kust echter in een drama.
Nadat de Pueblo was beschoten door de Noord-Koreaanse marine, werd het geënterd en in beslag genomen. Er viel één dode en de 83 andere bemanningsleden werden elf maanden gevangengehouden. Na hun vrijlating vertelden de Amerikanen dat ze waren gemarteld.
Over de auteur
Stieven Ramdharie is ruim 20 jaar buitenlandredacteur van de Volkskrant, met defensie als belangrijkste specialisme.
Net als de Russische schepen die nu in de Noordzee de Europese infrastructuur in kaart brengen, opereerde de Pueblo in internationale wateren – doorgaans is dat veilig. Spionageschepen, die zijn volgestouwd met hoogwaardige apparatuur, sonar en radar, hopen zo ongestoord communicatie af te luisteren en andere inlichtingen te verzamelen. Maar de Noord-Koreaanse actie liet zien dat de operaties van de schepen zelfs in internationale wateren niet zonder gevaar zijn.
De spionagemissies van de VS en Rusland op zee trekken al sinds de jaren zestig volop de aandacht. Maar nu beschikken tal van landen, zoals India, Zweden en China, ook spionageschepen. Ogen sommige nog als vracht-en visserijschepen, andere hebben het voorkomen van een cruiseschip. Zo nam Noorwegen in 2016 de Marjata in gebruik, die tot een van de modernste van de wereld behoort.
Het schip van de inlichtingendienst NIS, dat de aandacht trekt met de radar en enorme communicatiebollen op het dek, moet onder andere de Russische nucleaire onderzeeërs in de Barentszzee in de gaten houden. ‘Haar taak is om alle militaire activiteiten rond Noorwegen systematisch te volgen’, aldus de toenmalige NIS-baas Kjell Grandhagen.
Dat de Russische spionageschepen nu ongestoord onder andere internetkabels en gasleidingen in de Noordzee in kaart kunnen brengen, mogelijk voor toekomstige sabotageacties, is mogelijk omdat ze zich in internationale wateren bevinden. In de Koude Oorlog maakten de Russen van deze bescherming gebruik door wereldwijd met hun kleine spionageboten, niet meer dan omgebouwde vissersschepen, dicht bij Amerikaanse schepen en marinebases te varen.
Ook doken ze tijdens oefeningen plotseling op, midden in het oefengebied. ‘Ze wilden ons gewoon tergen en onze dag verpesten’, aldus de Amerikaanse marine-commandant John Murphy, die betrokken was bij de spionageoperaties op zee, in 2011 in de Emmitsburg News-Journal. Na de Cubacrisis van 1962 was de Amerikaanse marine het zat en gooide ze het over een andere boeg. Commandanten kregen toestemming om gevaarlijk langszij de Russische boten te varen.
Ook mochten ze de Russen zelfs een ‘duwtje’ geven. ‘We mochten eigenlijk alles, behalve ze tot zinken brengen’, aldus Murphy. In 1972 tekenden de VS en Rusland een akkoord om aan deze pesterijtjes over en weer een einde te maken. Wonderbaarlijk genoeg is het in al die jaren, terwijl de spanningen op het hoogtepunt van de Koude Oorlog toenamen, tussen beide supermachten nooit tot een groot incident gekomen.
Het bloedigste incident is nog altijd de aanval op de USS Liberty in 1967, een half jaar voordat de Pueblo in Noord-Koreaanse handen viel. Dit Amerikaanse spionageschip werd toen tijdens de Zesdaagse Oorlog, tussen Israël en Arabische landen, in de Middellandse Zee aangevallen door het Israëlische leger. Israël zag de Liberty aan voor een Egyptisch schip. Bij de aanval werden 34 Amerikanen gedood. De Liberty belandde jaren later op de schroothoop. Maar de Pueblo is nog intact. Noord-Korea heeft van het spionageschip, dat officieel nog operationeel is bij de Amerikaanse marine, een toeristische attractie gemaakt.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden