1) Hoe actief is Islamitische Staat?
Sinds begin dit jaar zijn er bij aanvallen door de jihadisten van Islamitische Staat (IS) ruim 280 doden gevallen, onder wie een groot aantal burgers. Ook afgelopen weekend was het raak, toen IS-strijders in de provincie Hama een groep truffelzoekers doodden.
Volgens het Syrische Observatorium voor de Mensenrechten kwamen bij die aanslag 36 mensen om het leven, van wie de helft burgers. De andere helft waren militieleden verbonden aan het regime van president Bashar al-Assad, hetgeen erop wijst dat de staat een slaatje probeert te slaan uit de kostbare waar. Truffels brengen op de markt per kilo zo’n 25 euro op, een vermogen in het verpauperde Syrië.
Over de auteur
Jenne Jan Holtland is correspondent Midden-Oosten voor de Volkskrant. Hij woont in Beiroet, en is auteur van het boek De koerier van Maputo (2021).
Dat klopt ten dele: in maart 2019 verloor de organisatie zijn laatste restje grondgebied, waarmee het zogeheten kalifaat – dat delen van zowel Syrië als Irak besloeg – ten einde kwam. Maar helemaal verdwenen zijn de jihadisten niet, integendeel. De dreiging van door IS aangestuurde aanslagen in Europa wordt hoger ingeschaald dan een jaar geleden, zo meldt de AIVD deze week in haar nieuwe jaarverslag. Tegelijk noteert de inlichtingendienst dat het aantal gepleegde aanslagen in Europa sinds 2011 nog nooit zo laag is geweest.
Het Amerikaanse leger is met negenhonderd man aanwezig in het noordoosten van Syrië, formeel om IS te bevechten, maar in de praktijk ook als slot op de deur voor het wankele (door Koerden bestuurde) noordoosten. Bij een nachtelijke inval nabij de Syrisch-Turkse grens wisten de Amerikanen maandag IS-commandant Abd al-Hadi Mahmud al-Haji Ali te doden, samen met twee bewapende secondanten. Het gaat om de nieuwste dodelijke operatie in een reeks, met als gevolg dat de IS-leiding vermoedelijk verzwakt is geraakt.
Sinds de militaire nederlaag van 2019 is IS ondergronds gegaan. Zijn uitvalsbasis is sindsdien de Badia-woestijn, een ruig gebied ter grootte van Spanje. Daar kan de groep – opererend in afzonderlijke cellen van vijf à tien strijders – ongestoord bermbommen maken en strijders trainen, aldus een recent rapport van de International Crisis Group. Winkeliers, handelaren en oliebazen worden afgeperst, hulpverleners gekidnapt in ruil voor losgeld. ‘In veel opzichten gaat de groep te werk als een maffia’, zo noteren de onderzoekers van de Crisis Group.
Aanslagen hebben een hit-and-runkarakter, net als in buurland Irak, en richten zich op een waaier van vijanden. Naast het leger van Assad zijn dat bijvoorbeeld Iraanse milities en Russische huurlingen, beide vechtend in het pro-Assadkamp. De jihadisten maken gebruik van de bestuurlijke chaos in Syrië door voortdurend grenzen over te steken naar gebieden die door anderen gecontroleerd worden. Hun commandanten houden zich schuil in het door Turkije gecontroleerde noordwesten, waar ze niet opvallen tussen de miljoenen ontheemden.
Hoe meer de staat desintegreert, hoe makkelijker IS kan opereren, zegt Syriëkenner Fabrice Balanche (Universiteit van Lyon) die het land vorig jaar bezocht. De economische malaise – watertekorten, kapotte infrastructuur, hyperinflatie oplopend tot 800 procent – zorgt voor grote frustraties, en maakt het voor IS relatief makkelijk om mensen te rekruteren. Naar schatting 90 procent van de bevolking leeft in armoede en zonder perspectief op een betere toekomst.
Op het dunbevolkte platteland ten zuiden van de Eufraat-rivier (waar ook de Badia-woestijn ligt) heerst wetteloosheid. Damascus heeft niet de middelen om die gebieden te controleren, en hetzelfde geldt voor het Koerdische bestuur in het noordoosten. ‘Het bestuur wordt overgelaten aan krijgsheren en lokale stamhoofden. Dat schept ruimte voor IS om aanslagen te plegen’, aldus Balanche. Hij wijst erop dat schapenherders in het gebied er iedere lente met hun kuddes op uit trekken, hetgeen zou kunnen verklaren waarom IS juist nu zoveel slachtoffers kan maken.
Dat de terreurgroep nog steeds tot veel in staat is, bleek bij een spectaculaire gevangenisuitbraak, begin 2022, in de noordoostelijke stad Hasakah. Honderden IS-gevangenen wisten daarbij te ontkomen – een propaganda-overwinning van formaat. Pas na een week van zware gevechten wist het door Koerden geleide SDF-leger de gevangenis weer in handen te krijgen.
Voorlopig niet, denkt Syrië-expert Thomas Pierret, verbonden aan het Nationale Onderzoekscentrum (CNRS) in Frankrijk. Alles is er nu nog op gericht genoeg middelen te vergaren. ‘Zonder geld kunnen ze de beweging niet opnieuw opbouwen.’ Tegelijk waarschuwt hij voor onderschatting: rond 2010, enkele jaren voor het uitroepen van het kalifaat, maakten de jihadisten in Irak en Syrië eveneens een onmachtige indruk. De Syrische burgeroorlog (vanaf 2011) en het daarbij ontstane machtsvacuüm leverde alsnog terreinwinst op.
In gesprekken met Arabische inwoners van het door Koerden bestuurde noordoosten proefde Balanche nostalgie naar het kalifaat. ‘Het was toen veiliger, zeggen mensen, en je kon makkelijker zakendoen met buurland Irak.’ Burgers maken er geen geheim van dat ze rekening houden met een terugkeer van IS. ‘Sommigen volgen nog steeds de strenge kledingvoorschriften, zodat ze – in het geval van een terugkeer – niet gestraft worden.’
Voor Europa komt de dreiging volgens de AIVD momenteel vooral van IS-netwerken in Afghanistan. In dat land heeft de terreurgroep – lokaal bekend als de Islamitische Staat in de Khorasan-provincie (ISKP) – geprofiteerd van het vertrek van de Amerikanen en de overwinning van de Taliban, anderhalf jaar geleden. Sindsdien zijn er bij grote zelfmoordaanslagen honderden doden gevallen.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden