De Litouwse dirigent Mirga Grazinyte-Tyla maakt woensdag haar gastdebuut bij het Koninklijk Concertgebouworkest. Maar zelf de baas worden van een toporkest ? Wil ze niet, doet ze niet. Eerst maar eens drie kinderen klaarstomen voor het leven.
De best dirigerende vrouw op aarde opent haar website met een statement. Verwacht geen pittige regels, maar een treffend beeld. We zien het pure, onopgemaakte, scherm vullende hoofd van de dirigent zelf, de Litouwse Mirga Grazinyte-Tyla (36). Moedervlekjes retoucheert ze niet, glamour blijft achterwege. Het is alsof ze zegt: dit ben ik, in alle eenvoud, daar moet u het mee doen.
De Volkskrant noemde haar in een recensie het indrukwekkendste dirigeertalent in jaren. ‘Puntje van je stoel, roes, dat we dit nog mochten meemaken.’ Woensdag debuteert ze bij het Koninklijk Concertgebouworkest. Hoog tijd, zeggen kenners. Want Mirga Grazinyte-Tyla (zeg: Grazjiníéte Tilà) geldt als de eerste vrouw die een plafond kan doorbreken: chef worden van een toporkest. Van Amsterdam tot New York zijn dat, eeuw na eeuw, louter mannen.
Over de auteur
Guido van Oorschot schrijft sinds 2000 voor de Volkskrant over klassieke muziek en opera. Hij maakt ook de maandelijkse podcast Klassieke klets.
Alleen: ze wil niet. Op z’n best schuift ze het voor zich uit. De reden: kinderen, ze heeft er drie. Het moederschap verandert alles, zei Grazinyte-Tyla tegen de Britse krant The Guardian: ‘Geest, lichaam, leven. Natuurlijk kun je veel blijven doen zoals vroeger. Maar het is een enorme verandering, en het is raar te veinzen dat het niet zo is.’
Aan de actrice Cate Blanchett zal ze zich dan ook niet spiegelen. Die liet zich, als dirigerende vrouw in de bejubelde film Tár, behangen met ouderwets mannelijke eigenschappen: carrièrejager, nietsontziend, een zweem van #MeToo. Terwijl Mirga, zoals ze zich voor het gemak laat noemen, volgens de berichten supersympathiek is.
Tot voor kort wás ze trouwens chef, in Birmingham. De wereldtop lag om de hoek. Vanuit Birmingham lanceerde de Britse wereldster Simon Rattle zichzelf naar de Berliner Philharmoniker. De Let Andris Nelsons greep na Birmingham zelfs twee toporkesten: die van Boston en Leipzig. Maar vlak voordat Grazinyte-Tyla die sprong kon maken, trapte ze op de rem, uit eigen wil en uit volle overtuiging. Ze wil gewoon geen carrière op z'n mans.
Ze vertrok uit Birmingham en werd freelancer. Voor haar geen tijdrovende vergaderingen en audities meer, weg was ook de zorg voor 90 orkestmusici en 180 koorzangers. Vergelijk dat eens met Klaus Mäkelä, het 27-jarige dirigeerwonder uit Finland. Die heeft nu al twee vaste orkesten, in Oslo en Parijs. En hij stoomt vrolijk door: in 2027 volgt de bekroning tot chef van het Concertgebouworkest.
Niet dat Mirga Grazinyte-Tyla een spat minder potentie heeft. Met twee ouders in het vak schoof ze als kleuter al aan bij repetities en concerten. In Vilnius werd overal en altijd gezongen. En dankzij de zegeningen van het Litouwse schoolsysteem koos ze op haar 13de al voor het vak dirigeren. Ze leerde basistechnieken en dirigeerde koren. ‘De ervaring van het muziek maken was zo intens, dat ik er mijn leven mee wilde vullen.’
In 2012 won ze het prestigieuze dirigeerconcours van Salzburg. Vier jaar later was ze de sensatie van het nazomerfestival in Luzern. Daar, aan de oevers van het Vierwoudstrekenmeer, pionierde men met een toen nog zeldzaam fenomeen: dirigerende vrouwen. Natuurlijk, er morrelde heus al een handvol maestra’s aan het patriarchaat. Marin Alsop voorop, de Amerikaanse nestrix. Barbara Hannigan ook, het Canadese dubbeltalent dat zingt en dirigeert tegelijk. Net als zij had Grazinyte-Tyla geaarzeld na het telefoontje uit Luzern. In de Volkskrant zei ze: ‘Waarom iets tot thema verheffen dat geen thema is? Vrouwen behoren toch niet tot een aparte soort?’
Maar Mirga kwam en presenteerde haar visitekaartje. Als dirigent van een sprankelende Beethoven bleek ze in Luzern een leider die zichzelf wegcijfert. Het applaus na de Zesde symfonie nam ze demonstratief in een hoek van het podium. Sterker, de dirigent klapte zelf – voor de musici. Pas toen het echt niet anders kon, stapte ze op de bok en boog een paar seconden.
Sindsdien is het snel gegaan. Alleen al Nederland kent nu twee cheffinnen: Anja Bihlmaier bij het Residentie Orkest en Karina Canellakis bij het Radio Filharmonisch. Het Concertgebouworkest, lang een treuzelaar, maakt opeens vaart met debuterende vrouwen. Laatst Hannigan, nu Grazinyte-Tyla, in juni de Duitse Joana Mallwitz. Het nieuwe seizoen brengt de Française Emmanuelle Haïm. En Marin Alsop keert terug, zij leidde in 2006 het Concertgebouworkest als eerste vrouwelijke profdirigent ooit.
Intussen volgt Grazinyte-Tyla haar eigen koers. Ze zegt te hechten aan haar kern, aan ‘dat wat je onveranderlijk bent.’ Van de befaamde violist Gidon Kremer leerde ze dat een carrière in de muziek twee deuren heeft. Achter de ene staan de platenlabels, managers, festivals en tal van conflicterende eisen. Achter de andere staan ‘je dromen, je verbeelding, alles wat wacht om door jou te worden ontdekt’.
Ook daarom gaat haar loopbaan op de waakvlam. En dat straks misschien een andere vrouw het plafond aan gruzelementen slaat? She couldn't care less, het interesseert haar geen zier.
Cultuurkanaal Mezzo zendt het debuut van Mirga Grazinyte-Tyla bij het Concertgebouworkest uit op zaterdag 29 april. Op het programma staat werk van Serksnyte, Weinberg en Tsjaikovski.
‘Sommigen zien het dirigentenvak zo: je moet er vroeg bij zijn en ál het repertoire beheersen. Ik zie mezelf steeds minder als dat type dirigent.’
‘Ik zou nooit zeggen ‘mijn’ orkest. We zijn samen een team. Het is net als met een kind. Het is niet van jou, maar je bent er wel verantwoordelijk voor.’
‘Die hebben ons nu nodig. Ze zijn op ons aangewezen, dat wij ze begeleiden. En dat kunnen we maar eens in ons leven doen.’
Source: Volkskrant