Hoe de ruzie precies begonnen was en waarom ze zo uit de hand kon lopen? Zelfs de direct betrokkenen raakten eind februari het spoor bijster en ook dat leerde ons uiteindelijk veel over de aard van het conflict. Wel duidelijk zichtbaar waren de gevolgen van het razendsnel escalerende meningsverschil tussen de fans van zangeres Selena Gomez (het slachtoffer) en de socialites Hailey Bieber en Kylie Jenner (de daders).
Het Instagram-kanon Kylie Jenner verloor een miljoen volgers in een paar dagen, kort na een onbegrijpelijke woordenwisseling over wenkbrauwen. Selena Gomez kreeg er in dezelfde tijd ongeveer net zoveel fans bij en werd daarmee de meest gevolgde vrouw op Instagram, met op dit moment liefst 411 miljoen volgers. Aardig detail: zij versloeg daarmee Kylie Jenner, die het nu met een armoedige 387 miljoen volgers moet doen. Deze strijd om de Instagram-eretitel maakte ‘wenkbrauwgate’ nog spannender.
Over de auteur
Robert van Gijssel is sinds 2012 muziekredacteur bij de Volkskrant, met speciale interesse voor elektronische muziek en dance en de hardere muziekgenres. Ook schrijft hij over de muziekindustrie in het algemeen.
Maar het ging dus nérgens over. In vogelvlucht: Selena Gomez, een emancipatoir rolmodel voor jonge vrouwen en een hartstochtelijk voorvechter van ‘body positivity’, postte op TikTok en Instagram een video waarin ze een grap maakte over haar ‘te zwaar gestylede’ wenkbrauwen. Drie uur later postte Kylie Jenner, mediapersoonlijkheid en eigenaar van het cosmeticabedrijf Kylie Cosmetics, ook iets over wenkbrauwen en de raadselachtige tekst ‘was dit een ongelukje?’ Een belediging aan het adres van Gomez, volgens de fans van Gomez.
Er volgde nog een bericht van Hailey Bieber, echtgenote van Justin Bieber en vriendin van Kylie Jenner, met de tekst: ‘Ik zeg niet dat zij het verdiend heeft, maar Gods timing is perfect.’ Een oorlogsverklaring aan Gomez, volgens de fans van Gomez. Waarbij nog moet worden aangetekend dat Selena Gomez ooit ook iets met Justin Bieber had.
Er kwam iets groots in beweging. De fans van Selena Gomez, die zich de strijdvaardige naam ‘selenators’ hebben aangemeten, bestookten de socialemediakanalen van de twee pestkoppen die hun bodypositivitygoeroe hadden aangevallen op – nota bene – haar uiterlijk. En ze riepen dus op tot een boycot, met succes. Gomez, Jenner en Bieber riepen hun fans op hun beurt op de ruzie te laten voor wat die was, vooral ook omdat die ruzie niet eens bestond; het was allemaal een misverstand. Maar het was te laat. De fangemeenschap van Gomez, een leger van miljoenen soldaten sterk, had de lange mars ingezet en liet zich niet meer stoppen.
De vorige maand verschenen tv-serie Swarm, van zanger en acteur Donald Glover en schrijver Janine Nabers, had gezien dit hoogst actuele en inmiddels veelbesproken fanconflict niet beter getimed kunnen worden. De horrorcomedy gaat over een geobsedeerde fan, die volgens zichzelf wordt ingefluisterd door de goddelijke zangeres Ni’Jah. De fan wil haar idool ten koste van alles beschermen en trekt ten strijde tegen iedereen die kritiek heeft op de zingende heiligheid.
Swarm is een vrolijke satire over fancultuur: de Ni’Jah-fan verandert geleidelijk in een seriemoordenaar en slaat met hamers in op de gezichten van haar slachtoffers, die op Twitter hebben geschreven dat ze Ni’Jah niet zo goed vinden. De moordende fan staat natuurlijk voor een serieus maatschappelijk verschijnsel – of zelfs probleem: de steeds machtiger online-fangemeenschappen, die óók steeds wilder om zich heen slaan. De ‘zwerm’ uit de titel is natuurlijk gemodelleerd naar de ‘beyhive’ die al jaren rond het hoofd van zangeres Beyoncé zoemt: de miljoenen fans die de ‘Queen Bey’ desnoods met hun leven willen verdedigen.
De fan in de serie Swarm, gespeeld door actrice Dominique Fishback, voldoet aan een wat verouderd stereotype van het verschijnsel ‘fan’: een wat onzekere man of vrouw die door alles en iedereen in de steek is gelaten, maar steun vindt bij een idool. De Amerikaanse cultuurtheoreticus John Fiske omschreef de fan in zijn studie The Cultural Economy of Fandom (1992) als een volgzame onderdaan die vanuit het duister een soort schaduweconomie voor een uitverkoren held in stand houdt: een schim in een onderwereld. Moderne onderzoeken naar de fancultuur zien de fan daarentegen meer als iemand die weliswaar een veilig thuis vindt in een grote gemeenschap, maar vanuit die machtige groep ook graag een eigen mening heeft én de schouders onder verheven idealen zet.
De popfancultuur is de afgelopen decennia radicaal veranderd. In de offlinewereld kwamen liefhebbers van popsterren elkaar tegen bij een concert: de hoogmis van het ouderwetse fandom. Fans kochten samen dat ene album op de dag van verschijnen, bezochten misschien een bijeenkomst van de lokale fanclub en lazen elkaars mening in papieren fanzines, als die er al waren. En dat was het.
Dankzij internet kreeg het fandom vanaf de jaren nul een heel andere dynamiek. Groepen fans klonterden samen in onlinegemeenschappen, waar liefhebbers dag en nacht konden rondhangen en van gedachten wisselen met gelijkgestemden. Die gemeenschappen werden steeds kolossaler omdat ze uiteraard niet waren gebonden aan een regio maar een hele wereld aan fans met elkaar in contact konden brengen.
De eerste grote, online-fangemeenschappen waren mede door die onbeheersbare omvang nogal intimiderend. Justin Bieber was in het begin van zijn carrière ronduit bang voor zijn aanhang – logisch ook, want Bieber werd als kind al verafgood. Hij wist zich geen raad met de idolatrie, reageerde impulsief op typisch fangedrag en improviseerde zich al doende bijna de afgrond in. Op internet zijn toptienlijstjes te vinden met de beroemdste fysieke aanvaringen tussen Bieber en zijn fans (slaan, schelden, spugen).
Lady Gaga zag als eerste in dat het anders kon en dat het grote, potentieel gevaarlijke monster van de online-fangemeenschap ook naar de hand van de artiest te zetten was. In zijn boek Lady Gaga and the Sociology of Fame (2016) beschrijft de Belgische socioloog Mathieu Deflem hoe Lady Gaga haar opkomende online-aanhang vanaf midden jaren nul omarmde, met haar fans in gesprek ging en haar mooie gedachten over bijvoorbeeld homo-emancipatie en geestelijke gezondheid steeds vaker met haar volgers deelde. Lady Gaga ontdekte de fancommunity als een nieuw platform voor haar idealen, naast het liedje, interviews in de media of het concertpodium.
Lady Gaga maakte van haar onlinefanclub feitelijk een geloofsgemeenschap, waarbij van een fan meer werd verwacht dan blinde volgzaamheid. De zangeres spoorde haar volgers aan niet alleen haar liedjes mee te zingen, maar de bezongen idealen ook in het dagelijkse leven uit te dragen en dus te werken aan een betere wereld.
De aanpak van Lady Gaga was effectief. Mede dankzij haar uitdijende fangemeenschap kon zij steeds groter worden: een tientallen miljoenen volgers tellende community werkt als een gigantisch promotie-apparaat als je net een nieuw album hebt uitgebracht of een concert in de aanbieding hebt. Maar de zangeres liet de fanmachine ook de andere kant op werken: zij zette met haar community ideële campagnes op en financierde bijvoorbeeld de peperdure operatie van een doodzieke fan op het online Gaga-platform.
Maar de laatste jaren laten de grootste fangemeenschappen zich ook van een minder frisse kant zien, online maar zeker ook in de fysieke wereld. Fans van de K-pop-band BTS bijvoorbeeld hebben er al jaren een dagtaak aan om critici op te sporen en indien nodig lastig te vallen. Een werkgever van een niet-liefhebber werd door de BTS-fans bestookt en dat leidde uiteindelijk tot het ontslag van de criticus, die volgens de BTS-fans een racistische opmerking had gemaakt. Fans van Taylor Swift, beter bekend als ‘swifties’, publiceerden adres, telefoonnummers en zelfs van foto’s van het huis van een journalist omdat die een minder rooskleurige recensie over haar album Folklore had geschreven voor het muziekplatform Pitchfork.
Het ‘doxxen’ van critici blijft een probleem en de tv-serie Swarm lijkt voor dat soort uitwassen van de moderne fancultuur te willen waarschuwen. Het is bedreigend en zeer intimiderend als je een boze gemeenschap van miljoenen fans achter je aan krijgt alleen omdat je een ongunstige recensie hebt gepubliceerd. Maar het is ook akelig voor een artiest als diens fanclub ineens verandert in een trollenleger dat het leven van een andere artiest onmogelijk probeert te maken, zoals Selena Gomez overkwam.
De moderne en zeer eigengereide onlinefangemeenschap is een oncontroleerbaar beest geworden, dat zich moeilijk laat temmen en waarmee een artiest behoedzaam moet leren omgaan. Een aanhang van tientallen miljoenen fans kan bergen verzetten – denk aan de Free Britney-beweging die er mede voor zorgde dat Britney Spears weer over haar eigen leven kan beschikken – maar ook drama’s veroorzaken.
Hoe moeizaam de verhouding met de eigen volgers kan zij Source: Volkskrant