Wie een atlas erbij pakt, ziet gelijk hoe Turkije zich op het kruispunt van Europa, Azië en het Midden-Oosten bevindt. Daarmee staat het land ook nadrukkelijk op de breuklijn van meerdere geopolitieke spanningen en conflicten.
Gek is het dus niet dat Turkije, dat al decennialang een hecht partnerschap met het Westen heeft door zijn Navo-lidmaatschap en handelsbetrekkingen met de Europese Unie, een invloedrijke rol heeft bij crises in de regio. Maar onder Erdogan heeft Turkije zich steeds ambitieuzer getoond in zijn buitenlands beleid. Neem de militaire interventies in Irak, Syrië, Libië en Azerbeidzjan of de levering van drones aan Oekraïne en Ethiopië. Daarnaast heeft Erdogan, tot afgrijzen van de VS en de EU, de banden met Rusland en China aangehaald.
Is Erdogans Turkije daarmee een ongemakkelijke bondgenoot voor Europa en de Navo geworden? En wat als de oppositie onder leiding van Kemal Kiliçdaroglu de Turkse verkiezingen wint?
‘Vrede in het land, vrede in de wereld. Die uitspraak van vader des vaderlands Kemal Atatürk zou de Turken vandaag met weemoed kunnen vervullen naar tijden dat het hun land geopolitiek nog voor de wind ging. Erg democratisch was Turkije niet zoals Europa het hoopte, wel stabiel zoals Amerika het graag had. Vandaag komt Turkije intern maar niet tot rust en is het internationaal in woelige wateren verzeild.
‘Erdogan is de omgekeerde Atatürk. De Turkse bewindvoerder heeft het staatsschip van het Westen naar het Oosten gewend. Met zijn autocratische optreden verwijdert hij Turkije nog meer van Europa; door te lonken naar Rusland stoot hij de beleidsmakers in Washington voor het hoofd. Zijn eventuele herverkiezing lijkt definitief het einde van de westerse koers te zullen bezegelen. Maar verrassingen zijn nooit uitgesloten met deze eigengereide machtspoliticus.
‘De meer voorspelbare oppositieleider Kiliçdaroglu laat zich in zijn buitenlandpolitieke programma inspireren door de gevleugelde woorden van Atatürk. Maar dan moet hij eerst wel orde op zaken stellen in eigen land.’
‘De buitenlandse politiek van Erdogan is grofweg te verdelen in drie perioden: pro-Europees tot 2011, islamistisch van 2011 tot 2015 en sindsdien Turks-nationalistisch. Die laatste fase bestaat uit dwarsliggen binnen de Navo, hechte banden met Rusland - beste voorbeeld is de aanschaf van het controversiële S-400 raketafweer-systeem -, anti-westerse retoriek en provocaties richting Griekenland, en ten slotte militaire interventies in Syrië.
‘Verwacht geen radicale breuk als de oppositie de verkiezingen wint. Ook dan zal Turkije blijven kiezen voor een autonome positie binnen de Navo, maar wel zonder provocaties en bombast. De Russische S-400 zal in de opslag verdwijnen. De relatie met Moskou zal intensief blijven, al was het maar omdat Turkije economisch te afhankelijk is van Russische energie en toeristen en van militaire samenwerking in Syrië.
‘De grootste uitdaging voor de oppositie wordt Syrië. Men wil een deal met president Assad maar is veel te optimistisch over de gewenste, zogenaamd vrijwillige terugkeer van Syrische vluchtelingen en hult zich in stilzwijgen over de onvermijdelijke terugtrekking van Turkse troepen uit Syrië.’
‘Als je verwacht dat met de oppositie alles beter wordt, houd dan de slingers nog maar even in de kast. Dat klinkt cynisch, maar een overwinning van Kiliçdaroglu betekent niet dat de problemen met Europa als sneeuw voor de zon zullen verdwijnen. Ja, ze zullen de parlementaire democratie herstellen. Ook zijn ze voornemens een westerse koers te varen: het EU-toetredingsproces hervatten en het Navo-lidmaatschap voor Zweden ratificeren. Toch zijn er belangrijke dossiers waar conflict onoverkomelijk is, waaronder de bijna vier miljoen Syrische vluchtelingen.
‘Op grond van de ‘migratiedeal’ vangt Turkije deze groep al jaren op, maar onder de bevolking is het anti-vluchtelingensentiment sterk toegenomen en Kiliçdaroglu wil er vanaf. Zijn boodschap: de migratiedeal gaat op de schop, er komt een verzoening met Assad en binnen twee jaar zijn alle Syriërs teruggekeerd naar hun thuisland. Het is een boodschap die haaks staat op hoe de EU het voor zich ziet. En toont Turkije zich nog steeds zo’n goede bondgenoot als die Syriërs besluiten niet naar Syrië af te reizen, maar naar Europa?’
‘In 2005 mocht Erdogan nog toetredingsonderhandelingen beginnen met de EU. Maar groeiende islamofobie en kritiek op zijn autoritaire beleid deden de gesprekken stokken: het begin van een lange vertrouwenscrisis met schuld aan beide kanten. Vanaf 2014 bewapenden de VS de Syrisch-Koerdische militie YPG in de strijd tegen Islamitische Staat. Maar de YPG heeft nauwe banden met de Koerdische Arbeiderspartij (PKK), die al decennia aanslagen pleegt in Turkije. Daarop ging Turkije in Noord-Syrië de YPG bestrijden.
‘Het Westen fulmineerde: hoe kan Turkije onze beste bondgenoot tegen IS aanvallen? Ankara repliceerde: hoe kunnen Navo-bondgenoten de Syrische tak van een terreurbeweging steunen? De couppoging van 2016 maakte alles erger. Volgens de brede consensus in Turkije en gaandeweg ook onafhankelijke westerse bronnen was de Gülenbeweging de hoofdschuldige. Maar deze club bleef in het Westen veel morele steun genieten. Zo dreef Turkije diplomatiek af richting Rusland.
‘Met Kiliçdaroglu aan de macht zouden de relaties met het Westen zeker beter worden. Maar niet alles zal veranderen. Omtrent Oekraïne willen de meeste Turken tussen het Westen en Rusland blijven laveren. Ook het maritieme grensdispuut met Griekenland raakt algemene Turkse belangen, die de partijpolitiek overstijgen.’
‘President Erdogan betoonde zich de afgelopen decennia een meester in het bespelen van allerlei buitenlandse machten. Hoewel hij vaak voor binnenlands politiek gewin het Westen schoffeert en onberekenbaar reageert, bindt hij op het juiste moment in. Zijn neutrale houding tegenover Rusland, bittere noodzaak, vanwege de militaire conflicten in de omgeving, geeft hem een belangrijke rol bij de graandeal tussen Rusland en Oekraïne.
‘Erdogan zal dit beleid continueren: het Westen soms bruuskerend, soms paaiend. Onder de oppositie blijft Turkije Oost en West nodig hebben. Maar het rechtssysteem zal hersteld worden en Kılıçdaroglu zal uitspraken van het Europese Hof voor de Rechten van de Mens respecteren; politieke gevangenen zoals de filantroop Osman Kavala en Koerdisch politicus Selahattin Demirtaş zullen vrijkomen. Bovendien zal Turkije zich weer aansluiten bij het Verdrag van Istanbul (2014) ter bestrijding van huiselijk geweld en geweld tegen vrouwen. Hiermee lijkt het een betrouwbaarder partner voor het Westen.’
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden