De Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) beschrijft in het jaarverslag van 2022 hoe ‘extremistische, anti-institutionele aanjagers’ vorig jaar weer een nieuwe gelegenheid vonden om complottheorieën te verspreiden over een kwaadaardige elite. Deze theorieën vormen een ernstige langetermijndreiging voor Nederland, constateert het rapport, onder meer omdat deze theorieën resulteren in erosie van het algemeen vertrouwen in de overheid en de instituties die het hart vormen van de democratische rechtsorde.
Maar wie complottheorieën alleen als een gevaar voor dit vertrouwen ziet, loopt het risico om uit het oog te verliezen dat ze niet alleen een oorzaak, maar ook gevolg van een gebrekkig vertrouwen zijn.
Emma van der Tak is student antropologie. Zij deed voor haar bachelorscriptie onderzoek naar complottheorieën en maatschappijkritiek.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Anti-overheidsextremisten, complotdenkers of wappies: de beweging waarnaar ook wel gerefereerd wordt als de radicale onderstroom in de samenleving heeft sinds haar ontstaan rond het begin van de pandemie geen goede reputatie opgebouwd. Dit is niet onterecht: acties als het met fakkels omsingelen van politici, verkondigen van omvolkingstheorieën en het met de dood bedreigen van dichters zijn absoluut verwerpelijk.
Even gevaarlijk zijn de democratie ondermijnende consequenties van deze acties, het antisemitisme waarmee veel complottheorieën verweven zijn, de klimaatontkenning – de lijst gaat nog wel even door.
Daarom worden complotdenkers vaak weggezet als dom, onwetend of ronduit kwaad. Dit doet echter geen recht aan de diversiteit van achtergronden en narratieven binnen deze beweging, en werkt bovendien contraproductief. Iets wat genegeerd wordt, krijgt immers de ruimte om verder te broeien. Bovendien loopt men hierdoor de serieuze lessen mis die ook van deze groep geleerd kunnen worden.
Er is binnen een breed scala aan disciplines onderzoek gedaan naar het verschijnsel ‘de complotdenker’. Zo kan het geloof in complottheorieën bijvoorbeeld toegeschreven worden aan bepaalde persoonlijkheidskenmerken, de ontwikkeling van (sociale) media en algoritmes, of een complexer wordende samenleving waarop steeds moeilijker grip te krijgen is. Er bestaat echter nóg een reden die het complotdenken in stand houdt, die ernstig onderbelicht blijft in de discussie over complottheorieën: het feit dat de realiteit er maar niet in slaagt om deze te ontkrachten.
Wie de tijd neemt om echt te luisteren naar deze radicale onderstroom hoort niet alleen ogenschijnlijk onbegrijpelijke theorieën, verbanden en verhalen, maar ook de meer redelijke kritieken die eraan ten grondslag liggen.
Wantrouwen ontstaat immers niet spontaan: het doet zich voor wanneer mensen zich niet gehoord voelen, wanneer ze beloftes gebroken zien worden. Wanneer politici kunnen liegen zonder consequenties en wanneer, zelfs nadat fouten toegegeven zijn, de ervaring van gedupeerden nooit de prioriteit lijkt.
Als het geheugen van de minister-president hem op ieder cruciaal moment in de steek laat, en als Nederlanders een minister zich openlijk in bochten zien wringen om zijn chatverkeer maar niet te hoeven openbaren, wie biedt dan nog de garantie dat zich achter de schermen géén snode plannen voltrekken? Wanneer supermarktgiganten stijgende winst rapporteren in het jaar waarin de gewone burger geen mandje meer gevuld krijgt, wie laat dan nog zien dat de wereld niet alleen om de allerrijksten draait?
Het is aan de machthebbers om zich zo op te stellen dat het vertrouwen van de burger gewaarborgd blijft; om te bewijzen dat zij werken vanuit integriteit, humaniteit en verantwoordelijkheid. Het feit dat complottheorieën welig tieren is een duidelijk teken dat hier momenteel in gefaald wordt.
De onvrede en boosheid die complotdenkers laten zien zijn niet (slechts) toe te wijzen aan desinformatie en onwetendheid, maar ook aan degenen die er steeds niet in slagen om naar hun zorgen te luisteren en ze weg te nemen. Desalniettemin worden de ‘wappies’ ofwel geridiculiseerd, of juist als gevaar gezien.
De AIVD neemt in het jaarverslag begrijpelijkerwijs de tweede route, maar slaagt er niet in om de erosie van het algemeen vertrouwen op complete wijze uit te leggen: wie zich zorgen maakt om de dreiging van complottheorieën, moet ook de dreiging die uitgaat van een falende overheid serieus nemen.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden