Stel er raast straks een noordwesterstorm over het IJsselmeer. Als buffer tegen de toenemende droogte op het land staat het water in het IJsselmeer tegen die tijd mogelijk 30 centimeter hoger. De storm duwt dat water terug de rivier het Zwarte Water in. Het slechte weer leidt gelijktijdig op de Sallandse Heuvelrug tot een stortbui, vergelijkbaar met die bij het Limburgse Valkenburg in overstromingsjaar 2021. De waterwegen in Overijssel krijgen het flink te verduren, terwijl de Vecht al vol is gestroomd door zware regen in Duitsland als gevolg van klimaatverandering.
Er is in dat toekomstscenario één plek waar dan van alle kanten al dat water samenkomt en zwaar op de stadsdijken begint te drukken: Zwolle.
‘Het is hier echt smullen voor de topspecialisten op het gebied van water’, zegt Peter Staats van Waterschap Drents Overijsselse Delta glunderend in de Zwolse buurtboerderij de Klooienberg, die tegen de dijk aangeplakt ligt. ‘Vergeet niet dat dit de oude kering van de Zuiderzee is. In 1916 lagen zandzakken op de Thorbeckegracht en liep in Zwolle het water door de straten.’
Staats is als projectmanager bij het waterschap verantwoordelijk voor wat de duurste dijk van Nederland gaat worden. Niet aan de kust of in het rivierengebied, maar in Zwolle begint volgende maand de vier jaar durende megaklus: het versterken van de stadsdijk die in trechtervorm van het Zwolle-IJsselkanaal en het Zwarte Water naar het oude centrum loopt. 301 miljoen euro voor het versterken van 7,5 kilometer dijk; 40 duizend euro per meter.
‘Ik schrok wel toen ik van dat bedrag hoorde’, zegt hoogleraar overstromingsrisico Matthijs Kok (TU Delft). ‘In het landelijk gebied gaan we uit van 5.000 euro per meter en bij complexere projecten rekenen we tussen de 10- en 20 duizend euro. Zwolle gaat dus nog eens met een factor twee over het maximumbedrag heen.’
Drie jaar geleden lag de Zwolse stadsdijk met een geschatte begroting van ruim 90 miljoen binnen Koks bandbreedte voor ingewikkelde projecten. Na de inval in Oekraïne stegen de kosten vorig voorjaar al naar 150 miljoen euro. Dat dit bedrag in een jaar nog een keer over de kop ging, komt voor een groot deel door een reservepot van bijna 60 miljoen euro voor onvoorziene omstandigheden in onzekere tijden. Maar belangrijker nog, de inflatie.
Door ruimtegebrek in de stad is dijkverzwaring met klei en zand beperkt mogelijk, en dus worden lange stalen damwanden veelal vanaf het water in de bestaande dijken geslagen. Sowieso al een complexe en dure exercitie, maar helemaal met de huidige staalprijzen.
Wachten op prijsdalingen is geen optie, zeggen Staats en Hans Wijnen, die als dagelijks bestuurder bij het waterschap ook is aangeschoven in de buurtboerderij. De dijk in Zwolle is afgekeurd, wat betekent dat het risico op een ramp van grote omvang nu groter is dan de Waterwet voorschrijft. Concreet voldoet Zwolle niet aan de ‘maximaal toelaatbare overstromingskans’ voor stadsdijken van eens in de drieduizend jaar.
Officieel hoeft de dijk pas in 2050 aan de normen te voldoen, maar met tweehonderd te verwachten doden bij een doorbraak en een berekende schade van circa 4 miljard euro, staat Zwolle hoog op het prioriteitenlijstje van het zogenoemde Hoogwaterbeschermingsprogramma. Dit programma uit 2014 is de grootste landelijke dijkversterkingsoperatie sinds de Deltawerken, waarbij de komende dertig jaar in heel Nederland 1.500 kilometer aan dijken worden aangepakt.
Met de dijkverzwaring voldoet Zwolle vanaf 2027 weer tot 2080 aan de normen. ‘Daarbij gaan wij uit van de volledige IJsselmeerpeilstijging tot 30 centimeter’, zegt Wijnen. ‘En dat daarbovenop het klimaat opwarmt volgens een van de ernstige scenario’s van het KNMI.’
Veiligheid voor alles dus, wat hoogleraar Kok wel weer begrijpt. ‘Als je dan toch bezig bent, kun je het maar beter robuust doen’, zegt hij. ‘Gezien de schade bij een overstroming, kun je in zijn algemeenheid wel zeggen dat investeringen als die in Zwolle lonend zijn.’
Toch wordt achter de dijk niet iedereen automatisch enthousiast van een veiliger waterkering. ‘De groene dijk is ook een soort vakantiepark voor veel bewoners’, zegt Staats. ‘Het is geen leuke boodschap als dat bijna een jaar op slot gaat.’
En dus kwamen er de afgelopen jaren ‘dijkdenkers’ aan te pas, buurtbewoners die de wijken introkken om medebewoners te betrekken bij de nieuwe dijk. ‘Je kunt natuurlijk veel koffie drinken en kletsen wat je wilt’, zegt Staats daarover, ‘maar er moet wel gewoon een nieuwe dijk komen. Waar het om gaat, is dat je de omwonenden serieus neemt en laat meedenken over hoe ‘hun’ dijk er straks uit komt te zien. Een glijbaan van de dijk af, een bredere trap, oude bomen verplaatsen: dat zijn de kosten niet, maar kweekt wel veel goodwill.’
Niet dat het participatietraject – er stonden zelfs QR-codes bij dijkbomen om te kunnen zien wat ermee ging gebeuren – alle verzet wist te breken. Daarvoor was een enkele keer de Raad van State nodig. Maar met een uitspraak van de hoogste bestuursrechter in februari zijn de laatste bezwaren afgewezen en kan het werk op 1 mei beginnen.
Voor buurtboerderij de Klooienberg staan aan weerszijden van het dijkpad zeven voorbeelden opgelijnd van objecten die de buurt wist te behouden. Dikke zomereiken van ruim honderd jaar oud, die onlosmakelijk verbonden zijn met de oude boerderij, vond men tot in de gemeenteraad. En dus werd op het krappe stuk gezocht naar een manier om ze toch te behouden.
De damwanden worden straks tussen de bomen door zachtjes in de grond gedrukt, waarmee overigens ook het enkelglas van de monumentale boerderij wordt gespaard. Staats: ‘Sla je hier op traditionele wijze een damwand erin, dan kun je sowieso een nieuwe boerderij bouwen’.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden