Het mag eigenlijk niet meer: iemand ‘lelijk’ noemen. Althans, in de kinderboeken van Roald Dahl wezen sensitivity readers het aan als een woord dat kinderen dreigde te kwetsen, net als ‘dik’ en ‘stom’. Maar de National Gallery in Londen gaat vol op het orgel door de tentoonstelling in een van de kleinste zaaltjes eenvoudigweg The Ugly Duchess te noemen, de lelijke hertogin, naar het schilderij van de Vlaamse maker, Quinten Massijs. En dat terwijl de geportretteerde dame, uit 1513, officieel de titel Een oude vrouw heeft.
Maar goed, de hertogin was geen schoonheid, als ze überhaupt bestaan heeft. Want dat wil deze bescheiden, maar fijne presentatie laten zien. Hoe komt het dat in de 16de eeuw, een tijd dat het realisme in de kunst hoogtij viert, deze adellijke dame eerder het product was van fantasie dan van scherpe waarneming?
Over de auteur
Rutger Pontzen is sinds 2002 kunstcriticus en redacteur beeldende kunst van de Volkskrant. Hij schrijft zowel over oude en moderne als over hedendaagse kunst.
Oorzaak: het schilderij van Massijs is indirect gebaseerd op een tekening van Leonardo da Vinci. En laat deze Leonardo er nu juist veel lol in hebben gehad om lelijke koppen te verzinnen. Tronies. Hij heeft er legio getekend, mannen en vrouwen, de een nog wanstaltiger dan de andere. Met bolle ogen, uitstekende voortanden, kromme neuzen en flaporen – lachen in die tijd.
De hang naar het groteske zat er diep in, tijdens de Renaissance. Volgens de samenstellers van de tentoonstelling wilde men het ‘lachwekkende en immorele’ laten zien. Als een satirisch commentaar op de heersende sociale orde: dat de adel er ook niet altijd bovenmenselijk mooi uitzag. Komt bij dat rimpels en oneffenheden zich lekker laten tekenen, vergelijkbaar met de plooien in een jurk.
Neemt niet weg dat Massijs’ ‘lelijkerd’ ook haar schoonheid bezit. Voor de gelegenheid is ze in Londen herenigd met haar ‘echtgenoot’, een knappe hertog, gehuld in mantel met bontkraag, fluwelen muts op het hoofd en een gouden zegelring om de duim. Ontroerend, maar nauwelijks zichtbaar tegen de achtergrond van haar niet onaanzienlijke boezem, is het kleine rozenknopje dat zij hem aanbiedt.
Blijkt dat de hertogin misschien niet de mooiste is, maar wel de aardigste. Vol liefdeslust. En dat ze het heft in eigen hand neemt. Geen doetje die onder haar onaantrekkelijke uiterlijk lijdt en het initiatief aan zich voorbij laat gaan. Kortom, een feministisch portret, als het woord destijds al bestond.
Beeldende kunst
★★★★☆
National Gallery, Londen. T/m 11/6.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden