Drie weken geleden ging de ministerraad akkoord met de langverwachte Spreidingswet. Inmiddels is duidelijk dat het wetsvoorstel, dat een eerlijke verdeling van asielzoekers over Nederland moet regelen, voorlopig niet op de agenda komt van de Tweede Kamer. Op 25 mei is een rondetafelgesprek voorzien met bestuurders en experts. Kamerfracties kunnen nog schriftelijke vragen stellen. Of de wet voor het zomerreces kan worden behandeld, is nog onduidelijk.
Dan dient zich een volgende complicatie aan, want op 6 juni wordt een nieuwe Eerste Kamer geïnstalleerd. De coalitie van VVD, D66, CDA en ChristenUnie heeft daar met 32 zetels nu al geen meerderheid, en in de nieuwe samenstelling gaan er nog eens tien zetels van af. Grote nieuwkomer BBB (17 van de 75 zetels) heeft zich tegen de Spreidingswet verklaard. Het is de senaat in nieuwe samenstelling die zich over de wet moet buigen.
Voor staatssecretaris Eric van der Burg (Asiel en Migratie, VVD) staat daarom vast dat hem opnieuw een intense periode van bellen en appen wacht. Hij zal smeken of gemeenten hun bestaande noodopvangvoorzieningen langer willen openhouden en aandringen op nieuwe locaties.
Negen gemeenten in Kennemerland, en de gemeenten Dordrecht, Leeuwarden, Heerenveen en Barneveld, schieten mogelijk te hulp met extra plekken. Breda springt voor zes weken bij. Maar in Alkmaar struikelde de lokale coalitie vorige maand over een ontvangstlocatie, en Nederhorst den Berg ziet van opvangplannen af vanwege onrust in het dorp.
Tegelijkertijd komen op steeds meer plaatsen asielzoekers in opstand tegen de omstandigheden waaronder zij maand na maand moeten leven, zonder uitzicht op een spoedige behandeling van hun asielverzoek. Want behalve het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA) is ook immigratiedienst IND overbelast.
ChristenUnie-Kamerlid Don Ceder beaamt dat de Spreidingswet langer op zich laat wachten dan het voornemen was, maar zegt dat de coalitie nu zo snel mogelijke behandeling wil. Ceder: ‘Ik hoop dat gemeenten zullen anticiperen op de geest van de wet. Maak capaciteit vrij, verleng bestaande contracten. Want de Spreidingswet staat niet stil. De staatssecretaris had 1 januari dit jaar beloofd. Dat is niet gelukt, maar hij komt er echt. Dat is onze inzet.’
De Spreidingswet rust van meet af aan op een wankele politieke basis. In zijn eerste maanden als staatssecretaris zei Van der Burg steeds dat hij het ‘een nederlaag’ zou vinden als hij gemeenten moest verplichten asielzoekers op te vangen. Maar vorig jaar mei liet hij weten dat gemeenten alsnog ‘een wettelijke taak’ zouden krijgen. ‘We zijn nu aanbeland op het punt dat we moeten zeggen: ‘U wilt iets niet, maar toch gaat het gebeuren.’ Het klopt dat dat niet goed is voor het draagvlak, maar er is in Nederland ook geen draagvlak om mensen op straat te laten slapen.’
Toch is dat wat afgelopen zomer gebeurde in Ter Apel. Eind augustus sloten de fractieleiders van de coalitie een akkoord. De Spreidingswet zou er komen. In ruil daarvoor werd de VVD-achterban gerustgesteld met de ‘nareismaatregel’: het opschorten van gezinshereniging met een half jaar, om de opvang te ontlasten.
De partijen op de rechterflank in de Kamer, maar ook Van der Burgs eigen VVD, bleven zich verzetten tegen wat in hun ogen een ‘dwangwet’ zou worden. Pas na een interventie van partijleider Mark Rutte ging de VVD-fractie in november overstag. Rutte beloofde in Europa alles op alles te zetten om de instroom te verminderen.
Al snel bleek dat de afspraken vele haken en ogen kenden. De nareismaatregel werd door de rechter onwettig verklaard. Op de afgezwakte Spreidingswet, zoals die uiteindelijk in consultatie ging, kwam veel kritiek van maatschappelijke partijen. In de wetstekst wordt gewerkt met een financiële bonus voor gemeenten die opvang ter beschikking stellen. Pas als dat niet genoeg plekken oplevert, komt dwang voor overige gemeenten om de hoek kijken.
‘Nodeloos complex’, oordeelde de Raad van State. Om het politieke compromis te redden, legde de ministerraad die kritiek terzijde. Tot onbegrip van linkse partijen, wier steun straks in de senaat broodnodig is. GroenLinks-Kamerlid Suzanne Kröger: ‘Wij willen een wet die werkt. Voor ons is het ongelooflijk belangrijk hoe de uitvoerders hierover denken.’
Premier Rutte sloot vrijdag nieuwe buitenslapers deze zomer niet uit. Over een ding zijn alle partijen het wél eens. De echte oplossing ligt in Europa. Hoe eerder een Europees asielbeleid vorm krijgt, hoe beter. Ceder: ‘Maar ook dan moet onze eigen opvang op orde zijn, want er zullen altijd asielzoekers blijven komen.’
Luister ook naar onze politieke podcast over het explosieve asielprobleem:
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden