Vrouwen in films zijn vaak in drie categorieën op te delen: de bitch, de Maria en de hoer, vindt Hanna van Vliet. De actrice, opgevoed in een feministisch nest, probeert dit hardnekkige verschijnsel van binnenuit te bevechten.
‘Pap, kun je in glas-in-lood twee naakte vrouwen voor ons maken?’, had Hanna van Vliet aan haar vader gevraagd, vertelt ze halverwege het interview. De 30-jarige actrice, die als enig kind opgroeide in Gorinchem, loopt naar de hoek van het Amsterdamse appartement waar ze met haar vriendin Ilke Paddenburg, eveneens actrice, samenwoont.
‘Mooi hè?’, glundert ze.
Met enige terughoudendheid, om hun privacy niet te veel te schenden, vertelt ze over haar ouders. Ze zijn beiden arts, en allebei ongeneeslijk ziek, maar ze storten zich nog voluit op hun hobby’s. ‘Dit is een projectje waarmee mijn vader een jaar bezig is geweest. In een nieuw huis willen we het in een raam laten zetten’, vertelt Van Vliet. In haar werk is het een rode draad: een bijdrage leveren aan het in beeld brengen van meer en diversere vrouwen.
Het was de reden dat ze zich inzette voor de online dramaserie Anne+, die door crowdfunding is gefinancierd. De makers voelden zichzelf niet gerepresenteerd omdat ze nooit leuke lesbische rolmodellen zagen, dus verzonnen ze een opgewekte webserie rondom Anne, gespeeld door Van Vliet, en haar queer vrienden in Amsterdam. Het project groeide uit tot een serie en een film voor Netflix.
Het zorgde er ook voor dat ze ja zei tegen een hoofdrol in de oorlogsfilm Het verloren transport, die 17 april in première gaat. ‘Ik vind het heel bijzonder dat er een oorlogsfilm is gemaakt vanuit vrouwelijk perspectief, met een vrouwelijke regisseur, een vrouwelijke scenarist en drie vrouwen als hoofdpersonage’, vertelt Van Vliet vanachter een kop thee. ‘Er worden best veel oorlogsfilms gemaakt, maar vooral met mannen, en soms één vrouw. Vaak zijn die niet meer dan een fietskoerier, terwijl er juist veel vrouwelijke verzetshelden waren. Mannen maken oorlog en vrouwen ruimen de rommel op, lijkt de standaardrolverdeling op het witte doek te zijn. Saskia Diesing, de regisseur, wilde ook een keer vanuit een vrouwelijk perspectief vertellen over de oorlog, eentje dat niet alleen over goed en kwaad gaat, maar ook over compassie.’
De film gaat over drie vrouwen die aan het eind van de Tweede Wereldoorlog tot elkaar zijn veroordeeld in een Duits dorpje, dat is ingenomen door het Russische Rode Leger. ‘Het is geïnspireerd op ware gebeurtenissen’, Van Vliet. ‘Er gingen aan het eind van de oorlog drie treinen terug uit concentratiekampen. Eén daarvan strandde bij het Duitse Tröbitz. De nazi’s waren gevlucht, en lieten al die mensen in de trein aan hun lot over. Velen van hen waren ernstig ziek, of al overleden. De Russen zeiden tegen die Joodse mensen uit de trein: ga het dorp in. En de Duitsers die daar woonden werden gedwongen om hun huizen voor ze open te stellen. Maar toen brak de vlektyfus uit, waardoor ze moesten samenwerken om niet allemaal besmet te raken en alsnog te bezwijken aan het eind van de oorlog. Dit is allemaal echt gebeurd.
‘De film gaat over hoe de Russische scherpschutter Vera, de Duitse dorpeling Winnie en de Joods-Nederlandse Simone tot elkaar zijn veroordeeld, en op de een of andere manier hun menselijkheid moeten terugvinden. Het is geen realistisch drama, de film zweeft een beetje boven de werkelijkheid. Het is bijna een sprookje, want ik vraag me af of die vrouwen in het echt vrienden hadden kunnen worden. Waarom zou het personage dat ik speel, Simone, in godsnaam compassie tonen voor een nazimeisje? Maar fictie biedt ruimte om met de realiteit te spelen, en daarbij vragen op te werpen. Als je de gruwelijke werkelijkheid wilt zien, kun je misschien beter naar een documentaire kijken.’
‘Saskia zei dat ik de scènes heel concreet moest spelen. Dat is ook wat je terugleest in dagboeken over die tijd. Mensen dachten niet de hele tijd: ik zit in de Holocaust. Ze dachten: ik heb het koud, ik heb honger, ik heb pijn aan mijn voet. De Pools-Nederlandse Renata Laqueur, schrijver van Dagboek uit Bergen-Belsen, schrijft dat alles een onderhandeling is in het kamp. Dat heb ik steeds in mijn achterhoofd gehouden. Het moment dat ik uit die trein stap en op een Russische officier afloop, heb ik niet geprobeerd me in te beelden uit welke ellende ik kwam, maar dacht ik alleen: er staat daar een officier, hij heeft een medicijntas, mijn man is ziek, ik ga nu regelen dat ik iets uit die tas kan krijgen. Punt.’
‘Heel verschillend. Er waren mensen tot tranen toe geroerd. Een Joods-Russische vrouw uit Texas zei dat ze het helend vond om naar te kijken. En ook in Boston, waar veel mensen in de zaal zaten die familie in de trein hadden gehad, waren mensen die het heel mooi vonden, zoals de plaatselijke rabbijn. Maar er waren ook mensen die er niet naar konden kijken. Zij vonden dat ik er bijvoorbeeld veel te goed uitzag, dat we niet kapot genoeg waren, niet vies genoeg. Dat begrijp ik goed. Tegelijkertijd was dat een bewuste keuze van Saskia. Zij heeft jarenlang onderzoek gedaan, en vond het juist belangrijk te laten zien dat mensen er hun trots uit haalden elke dag hun gezicht te wassen.’
‘Ja. Maar er waren ook mensen uit de Joodse gemeenschap die zeiden dat het juist in een tijd waarin alles polariseert belangrijk is dat verhalen worden verteld die niet alleen maar draaien om de ellende ervan. Verhalen waar je juist hoop uit kunt putten of waarin je verbinding kunt vinden. We kennen allemaal de schadelijke stereotypen van Joodse mensen in media. Bijvoorbeeld dat ze allemaal grote neuzen, bruin haar en veel geld zouden hebben, wat we dan weer denken dóór de stereotypen die we eerder hebben gezien. Het is een vicieuze cirkel.
‘Daarin zie ik wel parallellen met de verbeelding van de queer community. Daar vechten we met Anne+ tegen. We wilden meer gay personages laten zien dan alleen maar de jolige vriend met zijn roze boa, die altijd alleen blijft. Of het stereotiepe verhaal dat queer mensen altijd ongelukkig zijn, gepest worden of in elkaar geslagen en vermoord. Hoeveel berichtjes ik wel niet krijg van jonge mensen uit de hele wereld die zeggen: bedankt dat er tien verschillende lesbische karakters in jullie serie zitten, want voor het eerst herken ik mezelf in iemand.’
‘Ja, ik heb weleens meegemaakt dat een meisje huilend naar me toe kwam om me te bedanken. En dat snap ik ook. Het is heftig als je jezelf nooit terugziet op tv. En ook niet in de wereld om je heen, waar je je klasgenoten die hetero zijn met elkaar ziet flirten, terwijl dat jou als enige niets doet. Dan denk je: ben ik gek? Dat is een eenzaam gevoel. Dat heb ik ook gehad. Mijn ouders zijn ruimdenkend, maar doordat ik helemaal geen rolmodellen zag, kwam ik er toch pas in de tweede klas van de toneelschool voor uit dat ik lesbisch was. Dus ik begrijp heel goed dat het voor mensen emotioneel is als je dan voor het eerst in je leven iets ziet waarin je jezelf herkent. En daar is ook weer een parallel te trekken met vrouwen. Ik zie in fictie ook weinig vrouwen in wie ik me herken. Omdat van vrouwen een gesimplificeerd beeld bestaat.’
‘Je hebt grofweg drie stereotypen: de bitch, de Maria en de hoer. De bitch is het kutwijf, de Maria de moederfiguur, de heilige die nooit boos of onredelijk is, maar ook geen humor heeft. En dan heb je nog de hoer, het speeltje van de mannelijke personages. Je ziet weinig vrouwen die al deze aspecten in zich hebben: die én een seksueel wezen zijn, voor zichzelf en niet voor die mannen, én soms onredelijk zijn, maar ook leuk, slim, grappig en bezig met hun carrière.
‘De verhouding mannen/vrouwen is zowel voor als achter de schermen nog altijd hartstikke scheef. En nog steeds slagen de meeste films niet voor de Bechdeltest, waarbij wordt gekeken of er in een film twee vrouwelijke personages zitten die een naam hebben, en die het in een scène over iets anders hebben dan over een man. Zelfs mijn lievelingsfilms, zoals Love Actually, slagen daar niet voor. Dat is toch verdrietig. Toen Saskia met dit filmidee langs producenten ging, kreeg ze ook steeds van mannen te horen: ‘Maar waarom zijn de drie hoofdrollen allemaal vrouwen?’ Waarop Saskia zei: ‘Wordt dat ooit weleens aan jullie gevraagd als je weer iets maakt met alleen maar mannen?’’
‘Helaas wel ja. Dat is ook een privilege hè, dat ik daar nee tegen kan zeggen. Ook al gaat dat niet lang meer duren, haha. Ik merk dat als je strenger wordt op wat je wel en niet wilt doen, er weinig overblijft. Ik heb nu bijvoorbeeld geen idee wat ik hierna ga doen. Het verloren transport komt uit, en in juni KRONCRV-dramaserie De droom van de jeugd, die nu internationaal waardering krijgt op het prestigieuze Canneseries-festival.
‘Dus er zijn wel dingen aan de hand, maar mijn geld verdien ik op dit moment met allemaal bijzaken, zoals iets inspreken of mijn vriendin helpen bij de productie van haar eerste film. Terwijl ik enorme zin heb weer een supermooie rol te spelen. Daarom ben ik nu meer over de grens gaan kijken. Want toffe projecten zijn schaars in Nederland. Groot-Brittannië en de VS lopen soms voor op ons. In Nederland denken we altijd dat we erg progressief zijn, maar dat valt reuze tegen.’
‘Wat diversiteitsdenken betreft. Ze maken series die niet alleen maar over diversiteit gaan, maar die gewoon op een leuke manier zijn gemixt. Een Netflixserie als Sex Educa Source: Volkskrant