Ruim zeven jaar zat het hek van de Iraanse ambassade potdicht – tot afgelopen woensdag. De poort gleed open, de eerste meubels werden naar binnen gereden om het pand in de Saoedische hoofdstad Riyad in gereedheid te brengen. Daarmee is een belangrijke stap gezet in de dooi tussen de regionale grootmachten Iran en Saoedi-Arabië, twee landen die elkaar jarenlang als aartsvijanden hebben verketterd. Het wachten is op het moment dat ook de Saoedische ambassade in Teheran de deuren heropent.
Het verstandshuwelijk tussen de twee landen kreeg vorm toen ze vorige maand – onder auspiciën van China – hun handtekening zetten onder een verrassend akkoord. De potentiële gevolgen voor het Midden-Oosten zijn groot, en dat heeft alles te maken met één cruciaal zinnetje. Ze beloofden de ‘soevereiniteit van staten’ te respecteren en zich ‘niet te bemoeien’ met andermans interne zaken.
Die woorden zijn een subtiele verwijzing naar arena’s als Syrië, Jemen, Libanon en Irak, waar Riyad en Teheran de afgelopen jaren rivaliserende groepen steunden (of nog steeds steunen) als onderdeel van een strijd om hegemonie. Zowel Iran als Saoedi-Arabië wil de regio naar zijn hand zetten, en beide doen ze dat met een religieuze claim in het vaandel – die van de sjiitische islam (Iran) versus die van de orthodoxe soennieten (Saoedi-Arabië).
Over de auteur
Jenne Jan Holtland is correspondent Midden-Oosten voor de Volkskrant. Hij woont in Beiroet, en is auteur van het boek De koerier van Maputo (2021).
In 2016 werden de banden verbroken, als gevolg van de executie van een vooraanstaande sjiitische geestelijke in Saoedi-Arabië. Niet lang daarna noemde kroonprins Mohammed Bin Salman (ook wel: MBS) de opperste leider van Iran, ayatollah Ali Khamenei, in een interview de ‘Hitler van het Midden-Oosten.’
Voor de goede verstaander: zowel de Saoediërs als de Iraniërs zullen zich naar hartelust met andermans zaken blijven bemoeien – soevereiniteit is in het Midden-Oosten een relatief begrip. ‘Maar de afspraak is nu dat de interventies van de ander niet meer zullen leiden tot onderling conflict’, zegt Yasmine Farouk, als analist verbonden aan de denktank Carnegie Endowment for International Peace. Omdat China optrad als (slot)bemiddelaar, is dat land ook de aangewezen scheidsrechter bij eventuele schendingen.
Vooral de Saoediërs hebben aangestuurd op deze deal, zeggen kenners eensgezind. Allereerst omdat MBS bezig is bakzeil te halen in Jemen. Zijn interventie is na acht jaar uitgelopen op een mislukking, en dus wil hij het op een akkoordje gooien met zijn zuiderburen, de door Iran gesteunde Houthi-regering. Voor zo’n vredesakkoord was een deal met Teheran onontbeerlijk. Naar verluidt heeft het Iraanse bewind beloofd zijn wapenleveranties aan de Houthi’s stop te zetten.
Een tweede reden zijn de torenhoge economische ambities van de Saoediërs, met in het oog springende megaprojecten zoals Neom (een nieuwe stad die in de woestijn moet verrijzen). MBS heeft daar internationale investeerders voor nodig, en die komen alleen als de regering hun veiligheid kan garanderen. In 2019 werd het land nog opgeschrikt door raketaanvallen op Saoedische olieraffinaderijen, afkomstig van de genoemde Houthi’s. Uit het Amerikaanse Witte Huis, lange tijd de beschermheer, kwam tot grote frustratie van Riyad slechts een veroordeling. Daarop volgde het besef: we zullen zelf een monsterverbond moeten sluiten. Over de deal met Iran is vervolgens – met tussenpozen – twee jaar onderhandeld.
Aan Iraanse zijde is de hoop dat het akkoord kan helpen zijn internationale isolement te verlichten. Eerdere pogingen daartoe – via besprekingen over een nieuw nucleair verdrag – belandden op een dood spoor, met als gevolg dat de Amerikaanse sancties nog steeds van kracht zijn. ‘Deze deal moet de spanningen met Washington verzachten’, aldus Banafsheh Keynoush, analist bij het International Institute for Iranian Studies.
Ook de Saoedische financiële steun voor oppositiegezinde media zoals het in Londen gevestigde Iran International TV was het regime een doorn in het oog. Tijdens de Iraanse protestgolf van de voorbije maanden speelde dat kanaal een grote rol. Aangenomen wordt dat de Saoediërs toegezegd hebben die steun stop te zetten.
Een verstandshuwelijk is iets anders dan vrede, en dus waarschuwen sommigen voor een al te grote jubelstemming. Kim Ghattas, schrijver van een boek over de Iraans-Saoedische twisten, spreekt van een ‘pragmatische kortetermijnoplossing.’ De rivaliteit is niet verdwenen. ‘En de aard van hun regimes is niet veranderd. Het zou kunnen dat deze dooi vijf à tien jaar aanhoudt, veel langer denk ik niet.’
Haar scepsis baseert ze op de militaire krachtsverhoudingen in de regio: Iran is in veel landen komen bovendrijven als de sterkste geopolitieke speler. Ghattas verwijst naar Syrië, waar de Iraniërs president Assad steunen met hun eigen milities, en naar Libanon, Irak en Jemen, waar pro-Iraanse groeperingen een grote vinger in de pap hebben. Een deel van die landen heeft landsgrenzen met Saoedi-Arabië. ‘Dus zolang die milities de kop blijven opsteken, denk ik niet dat dit akkoord een lang leven is beschoren.’
‘We moeten niet doen alsof dit een enorme waterscheiding is’, vervolgt ze. ‘Er zijn vaker periodes van dooi geweest. In de jaren negentig bijvoorbeeld, en daarna opnieuw onder de Iraanse president Ahmadinejad. Hij ging in 2007 op de foto, hand in hand met de Saoedische koning Abdullah.’ Of er opnieuw handen geschud gaan worden, is onduidelijk. Maar bij de huidige Iraanse president, Ebrahim Raisi, ligt inmiddels een uitnodiging voor een staatsbezoek op het bureau.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden