De religieuze minderheden in de Turkse provincie Hatay dreigen door de aardbeving méér dan lijf en goed te verliezen. Hun overleven als gemeenschap staat op het spel. Zo keren er van de zestien joden hooguit vier terug.
De aardbevingen van twee maanden geleden hebben in de Turkse provincie Hatay niet alleen woningen, flats, winkels en kantoren verwoest. Ook het spreekwoordelijke bouwwerk van religieuze diversiteit, de trots van de regio, is zwaar beschadigd, en misschien wel onherstelbaar. Orthodoxe christenen, joden, rooms-katholieken, christelijke Armeniërs en alawieten likken hun wonden. Zullen hun gemeenschappen deze ramp te boven komen?
Over de auteur
Rob Vreeken is correspondent Turkije en Iran voor de Volkskrant. Hij woont in Istanbul. Daarvoor werkte hij op de buitenlandredactie, waar hij zich specialiseerde in mensenrechten, Zuid-Azië en het Midden-Oosten.
Tussen de kerkbankjes van de Grieks-orthodoxe De Meryem Ana-Kerk in Samandag ligt puin en stof. Bij de aardbeving van maandag 6 februari raakte de voorkant van de kerk zwaar beschadigd, bij de zware naschok twee weken later stortte de achtergevel in en kwam een deel van het plafond naar beneden. Van kerkdiensten zal hier voorlopig geen sprake zijn, zoveel is duidelijk.
Rondom de kerk is de begraafplaats, vol grafmonumenten van marmer en grijs steen. Iets voor de ingang van de kerk ligt het meest recente graf. In de rechtopstaande steen is het portret van moeder Taghrid Kocadag en haar 8-jarige zoontje Mikail verwerkt, met daarnaast beider sterfdatum: 8 februari 2023.
‘Twee van de drie kerken in de stad zijn zwaar beschadigd’, zegt Cak Akgül, vicevoorzitter van de Grieks-orthodoxe gemeente in Samandag, een kustplaats vlakbij de Turks-Syrische grens. ‘Alleen in de St. George-kerk kunnen we nog diensten houden.’
Bijna tachtig van de 420 orthodoxe families in Samandag zijn na de aardbeving naar andere Turkse steden getrokken, de meesten omdat ze daar verwanten hebben. De rest verblijft voorlopig in tenten, zoals bijna alle overlevenden van de aardbeving in Hatay. Maar waar gaan ze daarna heen? Als hij over de toekomst denkt, wordt het Akgül zwaar te moede.
‘Vooral voor ouderen is het moeilijk straks helemaal opnieuw te beginnen’, zegt hij. Daarbij: als de veerkrachtiger jongeren iets nieuws moeten opbouwen, kunnen ze dat ook op een andere plek dan Samandag doen. ‘Veel van onze mensen hebben familie in Europa’, zegt Akgül. ‘Bijna iedereen die overweegt Turkije te verlaten, wil naar Europa. Dat was tijdens de coronacrisis al een probleem. Wij zijn een kleine gemeenschap. Het vertrek van één familie is al een verlies.’
En er valt veel te verliezen in Samandag, in heel Hatay. Akgül: ‘De provincie vormt een prachtig cultureel mozaïek. Elders in Turkije zijn weinig of geen plekken waar iedereen zo vreedzaam samenleeft als hier: christenen, joden, alawieten, soennitische moslims, alles. We vieren samen elkaars feestdagen, bezoeken elkaars uitvaarten.’
In Antakya, de hoofdstad van Hatay, is de schade nog groter dan in Samandag. Antakya herbergt de meeste van de zeven orthodoxe kerken in de provincie, en op één na zijn ze voorlopig onbruikbaar, dan wel geheel vernield. Van de Ilias-kerk, de belangrijkste van de zeven, is de koepel ingestort. Het zonlicht valt onbarmhartig op de berg brokstukken die resteert. De houten kerkbanken staan opgesteld alsof het puin een gelovig publiek verdient.
Priester Trifon probeert zijn door de aardbeving getroffen parochianen alle geestelijke en praktische steun te geven die ze nodig hebben, zo vertelt hij, gezeten op een bankje buiten de kapotte kerk. Hij weet waar hij het over heeft: ook Trifons eigen huis is ingestort, ook hij slaapt in een tent.
De priester deelt de zorgen van Cak Akgül: zal de gemeenschap van christenen in Hatay – gedurende de 20ste eeuw toch al zo gekrompen – deze ramp overleven? ‘Veel mensen hebben geen werk meer. De irrigatiesystemen in de landbouw zijn vernield. Is migratie naar Europa hun enige kans?’
Toen president Erdogan het aardbevingsgebied bezocht, vroeg Trifon hem het toerisme te herstellen. De president hield zich op de vlakte. Veel katholieken bezoeken Antakya. In de Grot van Sint-Petrus, die als kerk fungeert, kwamen de eerste christenen rondom Paulus en Petrus bijeen. Het woord ‘christen’ zou hier zijn gemunt.
De traditionele ceremonie na veertig dagen rouw liep in Samandag uit op een soort demonstratie, waarin deelnemers ‘Wij blijven hier!’ riepen. Dat was eerder een wanhopig voornemen dan een feitelijke vaststelling. Veel inwoners van Hatay, zo is de vrees, zijn geenszins van plan hier te blijven.
Die vrees leeft ook in Vakifli, nabij Samandag, het enige dorp in Turkije waarvan alle inwoners, pakweg honderd, christelijke Armeniërs zijn. ‘We doen ons best Vakifli te laten voortbestaan’, zegt de 60-jarige mukhtar (dorpsvoorzitter) Berç Kartun. ‘Als het dorp verdwijnt, verdwijnt ook de Armeense cultuur hier.’
Hatay is anders dan Turkije, zegt Kartun. De regio staat vanwege de etnisch-religieuze diversiteit bekend als Stad der Beschavingen. ‘We hebben nooit onze Armeense namen hoeven veranderen in iets Turks, zoals veel Armeniërs in Istanbul hebben gedaan.’
En dan is er nog de Joodse gemeenschap. Heel Turkije telt zo’n zestienduizend Joden, van wie er zegge en schrijve zestien in Antakya woonden. Een van hen kwam bij de aardbeving om, de anderen werden per gehuurd vliegtuig naar Istanbul geëvacueerd. ‘Daarvan willen er straks maar drie of vier terug naar Antakya’, zegt Silvyo Ovadya, inwoner van de stad en oud-hoofdredacteur van de joodse krant Salom.
Daarmee komt de krimp van de Joodse gemeenschap in Antakya in een versnelling. De jongeren wáren al vertrokken, naar Istanbul of het buitenland. De beschadigde synagoge zal echter worden hersteld, zegt Ovadya. ‘De Thorarollen zijn in veiligheid gebracht in Istanbul, die komen terug.’
Voor sommige plechtigheden is een quorum van tien gelovigen vereist, maar die kunnen als het moet even uit Istanbul overkomen. Net als een rabbijn, die had de synagoge van Antakya toch al niet. Ovadya: ‘Ook met drie of vier mensen blijft er een Joodse gemeenschap.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden