‘I have a dream’, schreef Xu Zhiyong in een verklaring die aan de vooravond van de uitspraak in zijn rechtszaak – een politiek proces – werd vrijgegeven. ‘Ik heb een droom van een China dat mooi, vrij, rechtvaardig en gelukkig is. Het is een democratisch China, dat toebehoort aan iedereen in dit land, niet aan één etniciteit of politieke partij. Het is een écht land van de mensen, met een regering gekozen door verkiezingen, niet door geweld.’
Xu, een 50-jarige Chinese mensenrechtenadvocaat en voormalig rechtenprofessor, zit ruim drie jaar gevangen. Hij werd gemarteld en kreeg geen eerlijk proces. Maar in zijn verklaring, die hij bij gebrek aan pen en papier aan zijn advocaat dicteerde, schetst hij een China met verkiezingen, mensenrechten, onafhankelijke rechters en ambtenaren die het publieke belang dienen. Xu blijft in zijn droom geloven, net als zijn voorbeelden: Martin Luther King, Mahatma Gandhi, Nelson Mandela.
Over de auteur
Leen Vervaeke is correspondent China voor de Volkskrant. Zij woont in Beijing. Eerder was ze correspondent België.
‘Xu heeft op jonge leeftijd besloten dat hij zijn leven aan mensenrechten en democratie zou wijden’, zegt Teng Biao, een mensenrechtenadvocaat die nauw met Xu samenwerkte tot hij in 2014 China ontvluchtte. Hij woont in de Verenigde Staten. ‘Hij heeft geen hobby’s, hij is alleen maar bezig met zijn droom. Hij is extreem moedig. Hij is vaak aangevallen of geslagen, maar ging altijd door. Hij is de spirituele leider van de Chinese mensenrechtenbeweging.’
Xu werd maandag veroordeeld tot veertien jaar celstraf voor een privébijeenkomst met andere activisten die door Beijing als ‘ondermijning van de staatsmacht’ werd aangeduid. Zijn collega-advocaat Ding Jiaxi (55) kreeg twaalf jaar celstraf. Het zijn extreem hoge straffen, zelfs naar Chinese normen. Toen op 9 juli 2015 honderden Chinese advocaten en activisten werden gearresteerd, in de beruchte ‘709’-campagne, kregen zij straffen tot zeven jaar.
‘Xi Jinping heeft in de voorbije tien jaar zowat iedereen in de mensenrechtenbeweging en het maatschappelijk middenveld geëlimineerd’, zegt Teng. ‘Zijn plan is om alle maatschappelijk verzet uit te roeien.’
Xu Zhiyong werd geboren in de arme provincie Henan, in het district Minquan, wat ironisch genoeg ‘mensenrechten’ betekent. Hij ontwikkelde zijn levensmissie op de middelbare school: hij was 16 jaar oud op 4 juni 1989, de dag waarop het studentenprotest op het Tiananmenplein met veel bloedvergieten werd uiteengeslagen, voor veel Chinezen een moment van politiek ontwaken. Xu nam zich voor rechten te studeren en politicus te worden – en dus moest China democratisch worden.
Al tijdens zijn studie bood Xu rechtshulp aan arme Chinezen die in conflicten verwikkeld waren met de overheid over onteigeningen, gedwongen abortussen of voedselschandalen. In 2003 promoveerde hij aan de befaamde Beijing Universiteit, en boekte hij met twee collega’s (onder wie Teng Biao) een daverend succes: na de dood van een arbeidsmigrant wisten ze een discriminerende wet afgeschaft te krijgen. In één klap waren ze beroemd, en kregen ze uit het hele land vragen om hulp.
Xu en zijn twee collega’s werden professor en richtten een maatschappelijke organisatie op: Open Constitution Initiative (later: New Citizen Movement). Ze voerden daarmee actie voor gelijke toegang tot onderwijs voor kinderen van arbeidsmigranten. Die moesten voor hun middelbaar onderwijs terug naar hun geboortedorp, terwijl hun ouders in de stad werkten. Ze dienden drie jaar lang elke maand petities in bij het ministerie van Onderwijs, telkens met meer handtekeningen en meer steun van ouders.
In 2010 kwam Ding Jiaxi, een ingenieur omgeschoold tot advocaat, bij de organisatie. Hij vormde een tandem met Xu. Ding was de netwerker achter de schermen, Xu de leider die bevlogen toespraken hield, pleidooien schreef en mensen aanmoedigde hun rechten als ‘burgers’ op te eisen. Een documentaire over Xu, getiteld Politician, toonde zijn redenaarstalent: hij kon zo de politiek in, ware het niet dat China een eenpartijstaat is.
In 2009 werd Xu voor het eerst gearresteerd, voor fraude, een typische manier in China om politieke tegenstanders uit te schakelen. Hij werd vrijgelaten, maar verloor zijn aanstelling als professor. In 2013 werd hij opnieuw gearresteerd, en dit keer veroordeeld tot vier jaar cel. Ding kreeg 3,5 jaar. ‘We werden te succesvol’, zegt Teng. ‘De Chinese Communistische Partij zag ons als een bedreiging.’
Toen Xu en Ding in 2017 vrijkwamen, was de ruimte voor activisme in China stevig ingeperkt. Vrienden probeerden hen te overtuigen gas terug te nemen, en vroegen Ding in de VS te blijven, bij zijn gezin. Maar beide mannen gingen door, zagen het werk als hun morele verantwoordelijkheid. Eind 2019 namen ze deel aan een privébijeenkomst met zo’n twintig activisten, in een vakantiehuis in de kuststad Xiamen, om over politiek te praten.
‘Ze waren te optimistisch’, zegt Teng. ‘Gewoon praten in een privéhuis, dat zou onder Jiang Zemin of Hu Jintao nooit een misdaad zijn geweest. Ze konden zich niet voorstellen dat Xi Jinping dit niet zou tolereren.’
Ding werd eind 2019 gearresteerd, Xu twee maanden later. Ze werden in geheime detentie vastgehouden en gemarteld. Ding werd 21 uur per dag ondervraagd, vastgebonden in een ‘tijgerstoel’: een stalen stoel die het lichaam in pijnlijke houdingen fixeert. In zijn cel werd dag en nacht een verheerlijkende documentaire over Xi Jinping afgespeeld. In juni 2022 kregen ze een proces achter gesloten deuren, zonder inzage in hun dossier. Xu’s advocaat verloor zijn licentie, zijn partner Li Qiaochu werd gedetineerd.
Maar Xu heeft geen spijt. Uit zijn verklaring: ‘Ik ben trots te lijden voor vrijheid, rechtvaardigheid en liefde.’
Een Chinese dorpsbewoner die tijdens zijn juridische procedure in Beijing in een ondergrondse doorgang woonde, vertelde in een interview dat Xu Zhiyong veel meer bood dan rechtshulp. Hij bracht voedsel en warme kleren, en verbleef zelf drie dagen in de ondergrondse ruimte, om de situatie volledig te kunnen doorgronden.
In 2004 ging Xu flyeren voor de Amerikaanse verkiezingen, tijdens een uitwisseling met de universiteit van Yale. In een stadje opende een kind de deur, en zei argeloos dat zijn ouders niet thuis waren. Dat raakte Xu. ‘In China zou dat niet kunnen’, zei hij in Politician. ‘Voor vertrouwen tussen mensen heb je vertrouwen in publieke instellingen nodig.’
Xu Zhiyong zat ondergedoken toen in China de covidpandemie uitbrak. Vanuit op zijn onderduikadres publiceerde hij een open brief, waarin hij Xi Jinping opriep wegens wanbeleid af te treden. ‘Ik denk niet dat je een slecht persoon bent’, schreef hij. ‘Je bent gewoon niet slim genoeg.’ Kort daarna werd Xu gearresteerd.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden