Toen Sahra Wagenknecht begin 1989 toetrad tot het staatsapparaat van de DDR, woonde Vladimir Poetin in haar buurt: hij was door de KGB naar deze Sovjet-vazalstaat uitgezonden. Beiden waren ontsteld toen in november dat jaar de Berlijnse Muur viel. Bijna een kwart eeuw later leidt Wagenknecht de radicale linkervleugel van Die Linke. Op
25 februari organiseerde ze in Berlijn een demonstatie tegen wat zij ziet als Amerikaanse agressie tegen Poetins Rusland. Ze trok daarmee mensen uit links-pacifistische kringen, maar ook uit extreemrechtse hoek.
Over de auteur
Olaf Tempelman is redacteur van de Volkskrant.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Les extrêmes se touchent, is een uitdrukking die al lang meegaat. In 2017 ontving Donald Trump een brief uit Nederland met de oproep ‘eerlijk onderzoek’ te laten doen naar de MH17-ramp, dus niet Poetin de schuld te geven. Die brief was behalve door Thierry Baudet ook ondertekend door extreemlinkse complotdenkers als Kees van der Pijl.
Afgelopen november diende PVV-Kamerlid Sietse Fritsma een motie in om wapenleveranties aan Oekraïne per direct stop te zetten. Behalve PVV en Forum stemde ook Sylvana Simons van Bij1 voor. In de politieke wetenschap bestaat het ‘hoefijzermodel’, waarin uiterst links en uiterst rechts elkaar bijna raken. Thierry Baudet en Sylvana Simons zijn geen tegenpolen als het gaat om de oorlog in Oekraïne. In Groot-Brittannië staan oud-Labour-leider Jeremy Corbyn en Brexit-coryfee Nigel Farage nu dicht bij elkaar.
Fox News-voorman en trumpist Tucker Carlson houdt over Oekraïne inhoudelijk hetzelfde verhaal als oud-Pink Floyd-voorman en pacifist Roger Waters. Op 8 februari sprak Waters op verzoek van Rusland de VN-Veiligheidsraad toe. ‘Het Kyiv-regime’, zei hij, heeft Moskou geprovoceerd. Joe Biden (door Waters een oorlogsmisdadiger genoemd, een etiket dat hij Poetin bespaart) gebruikt Oekraïne om het Amerikaanse militair-industriële complex Rusland te laten vernederen.
Extremen raken elkaar, maar de figuur van Poetin vermag het extreemlinks en extreemrechts ook letterlijk bij elkaar te brengen: op zijn regime blijken westerse mensen zowel radicaallinkse als radicaalrechtse wereldbeelden te kunnen projecteren.
Veel radicaallinkse mensen, blijkt uit hun betogen, zien Poetin als een erfgenaam van de Sovjet-Unie, waarvan ze denken dat het een antikoloniale veelvolkerenstaat was. Voor veel radicaalrechtse mensen is Poetin juist de leider van een ouderwetse natiestaat zonder feministische en multiculturele fratsen, de belichaming van klassiek gezag. Behalve Baudet prijst ook ‘mannelijkheidspsycholoog’ Jordan Peterson (met zijn boek 12 Regels voor het leven) Poetins masculiene manier van leidinggeven.
Waar wordt geïdealiseerd, wordt doorgaans ook gedemoniseerd. Zowel bij extreemlinks als extreemrechts komt afkeer van de Verenigde Staten voor. Bij links staan ‘de Amerikanen’ voor neoliberalisme en imperialisme, bij rechts voor mondialisme en woke-denken. Mensen die ‘de Amerikanen’ zien als het grote kwaad in de wereld, kunnen coulant zijn voor hun vijanden, conform de leerstelling ‘de vijand van mijn vijand is mijn vriend’.
In het geval van Poetins Rusland wordt die coulance verstrekt door een vaak acuut gebrek aan kennis over de totalitaire Sovjet-wereld waarvan Poetin een product is. Miljoenen mensen werden in dit imperium slachtoffer van terreur. Er is véél over geschreven. Toch vinden vooral oudere radicaallinkse West-Europeanen nog steeds dat het niet aangaat een partij te besmeuren die – althans vanaf 1941 – meestreed tegen Hitler-Duitsland. Wie stelt dat in 1945 een groot kwaad werd verslagen door een coalitie waarvan een ánder groot kwaad deel uitmaakte, kan rekenen op reacties die vaak domweg neerkomen op het zinnetje ‘ik wil niet dat het zo is en dus is het niet zo’.
Zoals een partij die in dogmatische kringen als ‘goed’ is geëtiketteerd niets slechts kan doen, kan een partij die als ‘slecht’ is geëtiketteerd niets goeds doen. In menig extreemlinks betoog van mensen uit de school van Sahra Wagenknecht wordt de Amerikaanse invasie van Irak er bijgehaald. Die vond plaats onder valse voorwendselen en liep uit op een catastrofe. Maar het feit dat Amerikaanse neoconservatieven logen over de massavernietigingswapens van Saddam Hoessein, maakt Poetins oorlog tegen Oekraïne op geen enkele manier minder misdadig en de huidige Amerikaanse steun aan Oekraïne op geen enkele manier minder gerechtvaardigd.
Een ander verwijt komt erop neer dat steun aan Oekraïne van hypocrisie en racisme getuigt. De Indiase schrijfster en politiek activiste Arundhati Roy schreef over die hypocrisie in The New York Times: ‘Als bruine en zwarte mensen worden gebombardeerd (…). maakt het niet uit, maar bij witte mensen ligt dat kennelijk anders.’ Dergelijke argumentatie is ook in zwang bij een partij als Bij1. Afgezien nog van het feit dat Poetins agressie niet alleen witte mensen treft – neem het lot van de Krim-Tataren –, lijken dergelijke auteurs te zeggen: witte mensen hebben de afgelopen eeuwen zoveel ellende aangericht in de wereld dat andere witte mensen nu geen bescherming verdienen, ook al valt een agressor hun land binnen.
Vreemd genoeg zien mensen uit de antiracismeschool (Sovjet-)Rusland vaak als een antikoloniale mogendheid. Dat de Sovjet-Unie weliswaar geen koloniën had in Afrika, maar vanaf 1944 de helft van Europa koloniseerde en aan terreur onderwierp, lees je nooit eens terug bij hen.
Vervang in een extreemlinkse Poetin-apologie het woord ‘antikoloniaal’ door ‘antiwoke’ en je krijgt een extreemrechtse Poetin-apologie. In de optiek van veel radicaalrechtse denkers is Poetin een ouderwetse leider die dapper in roeit tegen de kwalijke hoofdstroom van onze tijd. Hij verzet zich tegen de aanval op de klassieke natiestaat, het mannelijk gezag en het heteroseksuele kerngezin. Hij belichaamt de weerstand tegen het feminisme, multiculturalisme, klimaatactivisme en de emancipatie van seksuele minderheden.
Bij exteemrechtse complotdenkers komt daar bij dat ze Poetin zien als iemand die, net als Trump, geen deel uitmaakt van een samenzwering van wereldelites. Voor veel trumpistische complotdenkers gold Hillary Clinton als summum van dat elitaire kwaad. Voor veel extreemrechtse complotdenkers die op de hand zijn van Poetin, wordt het kwaad ook gepersonifieerd door een vrouw, de Duitse Buitenlandminister Annalena Baerbock. Die is feminist, afkomstig uit de milieupartij Die Grünen en een fervent pleitbezorger voor militaire steun aan Oekraïne.
Een deelnemer aan de demonstratie van Sahra Wagenknecht tegen agressie tegen Poetins Rusland, vertelde aan de Volkskrant: ‘Als de verkeerde mensen het juiste argument naar voren brengen, is dat argument nog altijd correct.’ Dat kan soms zo zijn. Maar wie in een gezelschap belandt waarvan ook neonazi’s, neostalinisten, trumpisten en twintig soorten complotdenkers deel uitmaken, kan zich afvragen of hij dan wel helemaal goed zit.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden